MOST I BRAMA WJAZDOWA NA ZAMEK W SZTUMIE

arowny zamek w Sztumie zbudowany został w latach 1325-36 na miejscu pruskiego grodu "...gui dicitur Stumo", zdobytego i zniszczonego przez Krzyżaków w 1236 roku. W międzyczasie funkcjonowała tam niewielka drewniana strażnica. Wzrost zagrożenia ze strony Polski i związana z nim potrzeba ochrony położonego nieco na północ Malborka sprawiły, że militarne możliwości owej strażnicy okazały się niewystarczające i stary obiekt posłużył jako baza dla nowej, podlegającej bezpośrednio wielkiemu mistrzowi twierdzy. Zamek na co dzień stanowił siedzibę wójta, a wielcy mistrzowie wykorzystywali go głównie jako tymczasową przystań w czasie polowań. Z roku 1406 pochodzi wzmianka o istniejącym na terenie warowni i należącym do Urlyka von Jungingena zwierzyńcu.

REKONSTRUKCJA ZAMKU, RYS. J. ORŁOWSKI
ŹRÓDŁO: M.KLAT, J.MYKOWSKI, W.ANTKOWIAK - KRZYŻACKIE TAJEMNICE: ZAMKI, SKARBY, ODKRYCIA

roku 1410 wojska polskie idące na Malbork zdobyły i spaliły podgrodzie oraz zamek: według relacji zakonnego kronikarza osiągnięto to nie tyle siłą oręża, co raczej "zdradą i przekupstwem". Niedługo potem Władysław Jagiełło osadził tam rycerza Andrzeja Brochockiego z kompanami, aby ci ...po wycofaniu się króla z Prus zawziętymi potyczkami, najazdami i dotkliwymi szkodami dawali się we znaki znajdującym się w Malborku Krzyżakom.... Niespełna dwa miesiące później rozpoczął się proces odzyskiwania przez Niemców zamków obsadzonych polskimi załogami - Sztum został wtedy oblężony i zdobyty przez oddziały pod dowództwem Henryka von Plauen: Kiedy go przez sześć tygodni gnębił ustawicznymi atakami bez żadnej nadziei poddania go sobie, wieża wyższego zamku znajdująca się nad bramą [...] spaliła się prochami, pociskami, osłonami i zapasami żywności, które w niej przechowywano. Kiedy skutkiem tego z dnia na dzień wzrastało zwątpienie u oblężonych, nie spodziewając się inaczej uniknąć grożącego im niebezpieczeństwa, podejmują rozmowy z mistrzem w sprawie poddania zamku [...]. Za zezwoleniem zaś i na rozkaz króla, ułożywszy się najpierw, żeby im wolno było odejść cało z końmi, bronią i wszelkimi rzeczami, oddają mistrzowi i Zakonowi nie tylko gród Sztum, ale i gród Morąg, któremu groziło podobne niebezpieczeństwo.

ZRUJNOWANA GALERYJKA NA NAROŻU SKRZYDŁA
POŁUDNIOWEGO I ZACHODNIEGO

lutym 1454, na początku wojny trzynastoletniej wystraszona przystąpieniem miasta do Związku Pruskiego załoga twierdzy pod dowództwem miejscowego wójta Mikołaja von Milwicz i prokuratora Nidzicy Urlyka von Kinsberg rozpoczęła przygotowania do obrony. W ramach tychże przygotowań spaliła ona wówczas większość zabudowań miejskich i zniszczyła jeden z mostów. Oblężenie zamku zainaugurowano 6 marca i przez pierwszy miesiąc ograniczało się jedynie do potyczek na słowa i blokady, mającej na celu doprowadzenie do wyczerpania się zapasów żywności wśród obrońców. Regularny ostrzał rozpoczęto w kwietniu - załoga poddała się jednak dopiero 8 sierpnia, a przyczyną kapitulacji były nie armatnie kule, lecz nękające oblężonych głód i choroby. Pięciomiesięczna batalia okazała się zresztą zupełnie bezcelowa, bowiem już we wrześniu Krzyżacy odbili warownię, którą zajmowali przez kolejne 12 lat. Na mocy traktatu toruńskiego z 1466 roku Sztum został włączony do Polski i stał się siedzibą starosty oraz miejskich sejmików ziemskich. Początek jego upadku datuje się wraz z przybyciem Szwedów w 1626 roku. Na zamku osadzono wówczas 200 osobową załogę, a trzy lata później schroniły się tam ocalałe po bitwie pod Trzcianą szwedzkie wojska. Większe zniszczenia przyniosły warowni dwie kolejne wojny: 1656-60 oraz 1700-21. Po pierwszym rozbiorze Polski ocalałe ale zdewastowane mury posłużyły za siedzibę pruskich urzędów, a w roku 1835 rozpoczęto ich wyburzanie. Częściowo w miejsce średniowiecznych gmachów postawiono wtedy nowe budynki z przeznaczeniem na sąd i więzienie. Po II wojnie światowej podjęto prace renowacyjne całego założenia, których do dziś w pełni nie ukończono.

MIASTO I ZAMEK W XVII WIEKU WG A.BOOTA

amek w Sztumie różni się rozplanowaniem od większości siedzib krzyżackich budowanych w XIV wieku - wzniesiono go bowiem nie na planie kwadratu, lecz nieregularnego pięcioboku, nawiązującego kształtem do wyspy i narysu pierwotnego grodu. Całość wzgórza zamkowego opasał otoczony szeroką fosą mur obwodowy, w ciąg którego wkomponowano wysunięte przed lico wieżę bramną i dwie baszty: czworoboczna baszta północno-wschodnia strzegła furty prowadzącej na wschodnie przedzamcze, natomiast baszta północno-zachodnia, zwana też więzienną, flankowała bramę miejską i drogę tranzytową, prowadzącą do Kwidzyna i Grudziądza. Zabudowa wnętrza rozlokowana została wzdłuż murów obronnych okalających rozległy dziedziniec. Dolne partie murów wykonano z kamienia eratycznego, wyższe zaś z cegły. Przypuszczalnie jako pierwsze wzniesiono skrzydło południowe mieszczące między innymi siedzibę wójta. W narożu południowo-wschodnim stał kościół zamkowy, do którego od wschodu przylegał spichlerz. W ciągu wschodnim znajdował się także "wielki wychód" (wszyscy wiedzą o co chodzi). Skrzydło północne tworzyły budynki gospodarcze, zaś w zachodnim mieściła się letnia rezydencja wielkich mistrzów. Wszystkie skrzydła mieszkalne i gospodarcze zaopatrzone były od strony dziedzińca w komunikacyjne, dwukondygnacyjne krużganki. Reprezentacyjne pomieszczenia były wyposażone ponadto w piece i łazienki z wanną.

PLAN ZAMKU W SZTUMIE:
1. BRAMA WJAZDOWA, 2. BUDYNEK ZACHODNI, 3. SKRZYDŁO WSCHODNIE,
4. SKRZYDŁO POŁUDNIOWE, 5. DZIEDZINIEC, 6. STUDNIA,
7. BASZTA (ZACHOWANA), 8. PARCHAM

becnie częściowo wyremontowana, należąca do miasta budowla pełni funkcję miejskiego centrum kultury. Z całego założenia najlepiej zachowało się mocno przebudowane skrzydło południowe ze sklepionymi krzyżowo piwnicami - dzisiaj jest ono już odnowione (zdjęcia pokazują stan budynku przed remontem). Do naszych czasów przetrwał również cały obwód murów z jedną basztą, obniżona wieża przybramna oraz dom zachodni. Przy zamku działa Bractwo Rycerskie; sporadycznie odbywają się tam również imprezy artystyczne i kulturalne. Wstęp na dziedziniec wolny.

SKRZYDŁO POŁUDNIOWE

arownia usytuowana jest we wschodniej części zadbanego miasteczka, na przesmyku rozdzielającym jeziora Barlewickie i Sztumskie. Do miasta dojechać można powolną koleją lub PKS-em. Kursuje tutaj również komunikacja podmiejska z Malborka (autobusy linii 7 i 8) oraz prywatne minibusy. Dojście z dworca PKP zajmuje około 30 minut. (mapka) (2001)

NA DZIEDZIŃCU - PO LEWEJ SKRZYDŁO POŁUDNIOWE,
PO PRAWEJ PRZELOT BRAMNY

Malbork - zamek wielkich mistrzów, ok. 15 km
Prabuty - pozostałości zamku biskupiego XIIIw., ok. 23 km
Kwidzyn - zamek kapituły pomezańskiej XIVw., ok. 25 km
Gniew - zamek komturski XIII/XIVw., ok. 26 km