ZAMEK W KUROZWĘKACH Z PIĘKNIE ODRESTAUROWANĄ FASADĄ POŁUDNIOWĄ

o raz pierwszy wzmiankowana w źródłach pisanych w 1246 roku jako Kurozwansch wieś stanowiła w połowie XIII wieku ośrodek posiadłości ziemskich Porajów herbu Róża, według Długosza wywodzących się w prostej linii od jednego z legendarnych braci św. Wojciecha - Poraja, który w zamian za zasługi brata biskupa otrzymał od księcia Bolesława Chrobergo tytuł szlachecki z herbem i obszernymi dobrami ziemskimi. Z czasem Porajowie przyjęli nazwisko Kurozwęccy od nazwy największej ze swych włości, gdzie w 2. połowie XIV stulecia zbudowany został zamek, opisany w dokumencie z 1400 jako Castrum Curoswank. Organizację klucza majątkowego i prawdopodobne wybudowanie w jego centrum obronnej siedziby należy przypisać staraniom Dobiesława, piastującego w latach 1381-95 godność kasztelana krakowskiego. Warownia pozostawała w rękach jego potomków przez ponad sto lat - w tym czasie kolejni właściciele kilkakrotnie podejmowali trud jej przebudowy z chęci dostosowania istniejącego założenia do panujących wzorców, zastępując sukcesywnie jego drewnianą architekturę budownictwem murowanym.

WIDOK NA ZAMEK Z ALEI GŁÓWNEJ
PROWADZĄCEJ PRZEZ PARK W KIERUNKU WSI

SKRZYDŁO WSCHODNIE KRYJĄCE W SOBIE MURY
ŚREDNIOWIECZNEJ WIEŻY MIESZKALNEJ

o śmierci Dobiesława Kurozwęckiego klucz rodowy przejął Krzesław z Chodowa, a potem syn jego Mikołaj z Michałowa zwany Białuchą, wojewoda sandomierski i kasztelan krakowski, który w bitwie pod Grunwaldem prowadził własną chorągwię z herbem Poraj. Gdy Mikołaj w roku 1438 wyzionął ducha, schedę po nim zagarnął kasztelan lubelski Krzesław Kurozwęcki, znany z tego, że pożyczał pieniądze, futra i drogocenności na cele wojenne królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi. Spadkobiercą Krzesława został z kolei znany na całą okolicę warchoł i awanturnik Mikołaj Kurozwęcki noszący niezbyt ładny przydomek Wrzód. W 1472 roku odsprzedał on rodowy zamek swemu najstarszemu bratu Piotrowi, zwanemu dla odmiany Piorunem, który zamieszany w nielegalny proceder fałszowania pieniędzy zbiegł, umożliwiając około 1503 ponowne zajęcie Kurozwęk dawnemu właścicielowi, wspomnianemu Mikołajowi o przezwisku Wrzód wraz z synem Hieronimem. Po ich śmierci przed 1520 rodzinne dobra otrzymała córka Hieronima Anna i w roku 1521 przekazała je jako posag swemu mężowi, łowczemu Janowi Lanckorońskiemu. Odtąd aż do 1747 zamek znajdował się w rękach Lanckorońskich - w tym czasie nastąpiły ogromne zmiany w jego architekturze - forma gotycka uległa przekształceniu w eleganckie założenie noszące cechy renesansu.

ZAMEK WSPANIALE PREZENTUJE SIĘ OD FRONTU - PATRZĄC NA JEGO ZAPLECZE WIDAĆ JEDNAK,
JAK WIELE PRACY I PIENIĘDZY TRZEBA JESZCZE TUTAJ WŁOŻYĆ

an Lanckoroński poległ w wojnie inflanckiej w 1564, Kurozwęki zaś odziedziczył jego syn Krzysztof, zagorzały wyznawca religii kalwińskiej, który przegonił z należących do siebie wsi zasiedziałych tam księży, a podległe im kościoły pozamieniał na protestanckie zbory. Kościoły te powróciły do katolików po roku 1619, gdy majątek objął syn Krzysztofa Zbigniew, dumny ojciec ośmiu synów. Ostatnim z rodu Lanckorońskich linii kurozwęckiej był Stanisław, bezdzietny zwolennik rządów Stanisława Leszczyńskiego, którego polityka zmusiła do emigracji. Wdowa po nim, Anna z Rawiczów Dembińska wyszła w 1752 roku za mąż za Macieja Sołtyka, generała wojsk polskich i kasztelana, a później także wojewodę sandomierskiego. Ów Maciej podjął w latach 1768-1772 trud wielkiej przebudowy zamku, przekształcając go w zgrabną barokowo-klasycystyczną rezydencję z krużgankami na wzór Wawelu. Gospodarz ten miał też ogromny zaszczyt gościć w swych progach świtę królewską, w czerwcu 1787 odwiedził go bowiem sam Stanisław August Poniatowski, powracający znad Dniepru ze spotkania ze swą otyłą ex-kochanką carycą Katarzyną II.

JEDEN Z DWÓCH PAWILONÓW OGRODOWYCH

WSPÓŁCZEŚNIE GŁÓWNE WEJŚCIE PROWADZI
PRZEZ XVIII-WIECZNE SKRZYDŁO PAŁACOWE

aciej Sołtyk miał w swym ciekawym życiu trzy żony. Trzecia z nich - Kunegunda z Koszowskich przekazała majątek Kurozwęki szwagrowi Tomaszowi Sołtykowi, kasztelanowi zawichojskiemu. Po nim w roku 1811 dobra odziedziczył jedyny syn Antoni Tomasz, który częściowo wyremontował zaniedbany zamek i przy udziale sprowadzonego z Czech ogrodnika Jana Zalaufa założył w jego sąsiedztwie park krajobrazowy z ptaszarnią i oranżerią. Po śmierci Antoniego w 1831 spuścizna przeszła w ręce córki Emilii, ta zaś dwa lata później poślubiła hrabiego Pawła Popiela herbu Sulima wnosząc w posagu Kurozwęki, gdzie wspólnie zamieszkali, wcześniej jednak dokonując starannej przebudowy pałacowych wnętrz. W 1873 nowym dziedzicem został syn Pawła - Marcin Popiel, po nim dobra przejął jego syn Paweł, i dalej syn Pawła Stanisław, który w podróży po Stanach Zjednoczonych poznał swą przyszłą małżonkę Renię Wańkowicz, z którą osiadł w Kurozwękach prowadząc tu cieszącą się znakomitą reputacją stadninę koni arabskich. Stanisław Popiel był ostatnim przedwojennym właścicielem zamku. Gdy w 1944 wyemigrował na Zachód obiekt przejęło państwo organizując w nim tymczasowe lokale mieszkalne oraz biura miejscowego PGR-u, a od roku 1956 placówkę ZUS. Potem pojawiły się plany, aby pałac zaadaptować na potrzeby szpitala psychiatrycznego. Rozpoczętych na tę okoliczność prac remontowych nigdy jednak nie ukończono i odtąd piękny niegdyś gmach stał opuszczony, coraz mocniej chyląc się ku ruinie. Po upadku komuny, w 1991 za niewielką kwotę wykupił go ks. Marcin Popiel, brat Stanisława, a następnie przekazał swemu bratankowi Marcinowi, obecnemu właścicielowi majątku.

ZDEWASTOWANY ZAMEK NA FOTOGRAFII Z LAT 80-YCH XX WIEKU

amek gotycki zbudowano na niewielkiej kępie wyniesionej ponad rozległe bagniska rzeczne. Składał się on z owalnego, kamiennego obwodu obronnego o wymiarach ok 28x40 m, otaczającego drewnianą zabudowę, do którego w południowej części dziedzińca dostawiono czterkondygnacyjną, czworoboczną wieżę mieszkalną o wysokości ok. 14 m. W XV stuleciu zastępowano stopniowo dotychczasową zabudowę drewnianą jednotraktowymi budynkami murowanymi: wschodnim, północnym i zachodnim. Pierwsza duża rozbudowa warowni miała miejsce w 1. połowie XVI stulecia, kiedy wymieniono na murowany ostatni budynek drewniany stanowiący część wewnętrznej zabudowy, a nieco później wyburzono północno-zachodni fragment kamiennego obwodu i w jego miejsce wzniesiono trzypiętrową tzw. kurzą nogę - narożny gmach o funkcjach reprezentacyjno-mieszkalnych. Mniej więcej w tym samym czasie od strony południowej do zewnętrznego lica muru dostawiono wspartą dwiema skośnymi skarpami czworoboczną wieżę bramną.

ZAMKOWE PODZIEMIA SĄ CZĘŚCIOWO WYNIKIEM XIX-WIECZNYCH PRAC BUDOWLANYCH

realizowana w XVII stuleciu kolejna poważna rozbudowa doprowadziła do zatarcia obronnego charakteru rezydencji, która otrzymała wystrój renesansowy, a później barokowo-klasycystyczny. Z istniejącej zabudowy wewnętrznej uformowano dwa pałacowe skrzydła mieszkalno-reprezentacyjne, wraz z budynkiem północnym otaczające nieforemny dziedziniec wzbogacony od południa, północy i od zachodu o dwukondygnacyjne arkadowe krużganki. Przy okazji dziedziniec ten uniesiono o 2 metry, co sprawiło, że dotychczasowe przyziemie stało się kondygnacją piwniczną. W tym samym okresie w skrzydle wschodnim przebito przejazd zwany Czarną Bramą. Następna modernizacja, prowadzona w latach 1768-1772 z inicjatywy Macieja Sołtyka, polegała na rozbudowie wieży bramnej w pięcioosiowe skrzydło pałacowe z reprezentacyjną Salą Balową na jego 1. piętrze. Skrzydło to zwieńczone jest półkoliście z ornamentem rokokowym i dwoma medalionami z herbami Rawicz i Sołtyk upamiętniającymi ówczesnych właścicieli. Zmieniono też wystrój apartamentów w skrzydle zachodnim i północnym oraz częściowo przebudowano skrzydło wschodnie, a umieszczoną w nim kaplicę przekształcono i ozdobiono polichromią o tematyce religijnej. Przy wjeździe do zamku na osi głównej alei parkowej wzniesione zostały dwa pawilony: herbaciarnia (?) i oranżeria. Ostatnie zmiany w architekturze budowli wprowadzono w 1. połowie XIX wieku, m.in. przeszklono wówczas i zamieniono w korytarze krużganki na dziedzińcu, w piwnicach założono gotyckie sklepienia, zaś w zachodnim narożniku pałacu otwarto taras z platformą widokową na aleję główną i park.

WSPÓŁCZESNY PLAN ZAMKU - KOLOREM CZARNYM OZNACZONE MURY ŚREDNIOWIECZNE:
1. ŚREDNIOWIECZNA WIEŻA MIESZKALNA, 2. BUDYNEK ZACHODNI Z PRZEŁOMU XIV/XVw.,
3. WIEŻA BRAMNA Z XVIw., 4. KURZA NOGA, 5. SKRZYDŁO PÓŁNOCNE, 6. SKRZYDŁO WSCHODNIE,
7. SKRZYDŁO POŁUDNIOWE Z XVIIIw., 8. CZARNA BRAMA

o latach zaniedbań i dewastacji na początku lat 90-ych XX wieku zamek powrócił w ręce prywatne i odtąd z wolna przywracany jest do stanu świetności przez potomka przedwojennych właścicieli, który wraz z rodziną mieszka w niewielkim dworku położonym tuż obok starej rezydencji. Zarabia ona dziś głównie na turystach, tłumnie przybywających tu w każdy ciepły weekend, gościach hotelowych i uczestnikach imprez okolicznościowych, oferując bazę dla organizacji wesel, biesiad, szkoleń itp. Skupiając się na części turystycznej, miejsce ma się czym pochwalić: oprócz opcji zwiedzania zamku zajrzeć można do minizoo, przejechać się bryczką albo konno, jest też wypożyczalnia rowerów i wiele innych atrakcji, przede wszystkim dla młodszych dzieci. Zwiedzanie pomieszczeń zamkowych odbywa się z przewodnikiem, który oprowadza nas po podziemiach z dawną winiarnią, przez dziedziniec, kaplicę i Salę Balową na taras, przy czym bardziej pasowałoby tutaj określenie "przepędza" lub "przegania", tempo zwiedzania jest bowiem ekspresowe. Całość zorganizowna byle jak z przewodnikiem w osobie miejscowej dziewczyny bez kompetencji, z wiedzą ograniczoną do kilku automatycznie wygenerowanych formułek. Wygląda to bardzo źle; właściciel powinien znaleźć sobie do tej pracy kogoś innego.

SALA BALOWA W SKRZYDLE POŁUDNIOWYM

DZIEDZINIEC Z CZĘŚCIOWO ZABUDOWANYM
ARKADOWYM KRUŻGANKIEM

o dobra, zwiedzanie zamku to rzeczywiście porażka, cała reszta na szczęście wygląda znacznie ciekawiej, szczególnie stanowiąca niezwykłą atrakcję w skali kraju hodowla bizonów amerykańskich, jedna z największych w Europie. Stado liczące już ponad 80 sztuk można obserwować zza ogrodzenia (warto zaopatrzyć się w lornetkę) albo w bezpośredniej bliskości - po wykupieniu przejażdżki ciągnikowozem. W cenie najtańszego biletu wliczone jest zwiedzanie minizoo, bardzo sympatycznego miejsca, a w nim m.in: wietnamskie świnki zwisłobrzuche, rodzina dzików, lama, osioł, wielbłąd dwugarbny Tytus, a także strusie, kozy, ptactwo ozdobne i in. Tutaj czas płynie bardzo szybko. Na terenie pałacowym znajduje się ponadto plac zabaw, boiska do gier, zjeżdżalnia linowa i kilka punktów gastronomicznych o zróżnicowanym standardzie. Gdzieś ukryty jest również punkt sprzedaży pamiątek, książek i map. W którym jednak dokładnie miejscu się znajduje, tego nie wiem, przewodnik bowiem zapomniał lub nie chciał udzielić takiej informacji.

Zamek otwarty jest dla ruchu turystycznego codziennie w godz. 10-18
Obowiązkowy bilet obejmujący wstęp na teren pałacowy wraz z minizoo
kosztuje 3 zł pełny i 2 zł ulgowy. Wybrane opłaty dodatkowe:
- zwiedzanie zamku - 5 zł pełna i 3 zł ulgowa
- przejażdżka wśród bizonów - 5 zł pełna i 3 zł ulgowa
(podane ceny dotyczą roku 2008)
W okresie letnim w sobotnie popołudnia zwiedzanie zamku może być utrudnione

Zespół Pałacowy sp. z o.o. w Kurozwękach
ul. Zamkowa 3, poczta Staszów 28-200
tel. (015) 866 72 71
e-mail: rezerwacje@kurozweki.com

BIZONY I JAKAŚ NIEPROSZONA RYBITWA

RODZINY DZIKÓW POPOŁUDNIOWA DRZEMKA

urozwęki położone są nad rzeczką Czarną, około 7 km na zachód od Staszowa, przy drodze krajowej nr 765 z Jędrzejowa do Staszowa. Zespół pałacowy znajduje się na uboczu, łatwo tu jednak trafić, kierują nas bowiem drogowskazy. Komunikacja PKS kursuje tutaj rzadko. Pod zamkiem obszerny darmowy parking. (mapa) (2008)

1. A. Grzybkowski: Zamek w Kurozwękach, Arkady 1981
2. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce południowej, Muza SA 1999
3. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
4. A. R. Sypek: Zamki i warownie ziemi sandomierskiej, TRIO 2003
5. J. Zub: Kurozwęki. Zamek., ABC 2001
6. materiały promocyjne zamku

STRUŚ I LAMA Z PRZYZAMKOWEGO ZOO. CZYŻ NIE SĄ SŁODKIE?
LAMĘ SFOTOGRAFOWAŁA HANIA

Szydłów - ruina zamku królewskiego XIVw., ok. 8 km
Rytwiany - relikty zamku rycerskiego XIVw., ok. 11 km
Rembów - relikty zamku rycerskiego XIVw., ok. 15 km
Stopnica - relikty zamku królewskiego XIVw., ok. 28 km
Konary - relikty zamku rycerskiego XIVw., ok. 30 km
Ujazd - ruina zamku magnackiego XVIIw., ok. 33 km