BASZTA ZAMKOWA WIDOK OD STRONY PARKU

lokowany na piaszczystej wyspie w wąskiej bagnistej dolinie pomiędzy rzeką Obrą i jeziorem Zbąszyńskim gród swoją nazwę wywodzi od staropolskiego imienia Zbąsz. Gród ten powstał przypuszczalnie w X stuleciu celem ochrony ważnej przeprawy przez rzekę na popularnym szlaku komunikacyjnym prowadzącym z Poznania przez Gubin na Łużyce. Pierwsza wzmianka dokumentująca funkcjonowanie ośrodka Zbansin pochodzi z roku 1231 i przywołuje imię miejscowego kasztelana Ciecierada. Osada znajdowała się wówczas w strefie wpływów książąt śląskich, a jej usytuowanie na styku trzech wielkich historycznych regionów sprawiło, że w przyszłości często stawała się areną i celem zaciętych walk. W 1243 gród zbrojnie przejęli Piastowie wielkopolscy Przemysł I i Bolesław Pobożny, ale już kilka lat później trafił on w ręce Bolesława Łysego zwanego Rogatką, sławnego śląskiego awanturnika, który w zamian za oczekiwane obietnice pokojowe otrzymał od Poznaniaków właśnie Zbąszyń, Santok i Międzyrzecz. W 1251 strażnica na krótko znalazła się w posiadaniu bandy zbójów spod Lubasza. Bandyci przybyli do miasteczka wprawdzie tylko po to, aby uprowadzić miejscowe krowy, ale dowiedziawszy się, że zamku pilnuje chwilowo zaledwie trzech żołnierzy, skorzystali z okazji i zbrojnie go zajęli. Na wieść o tym Przemysł I udał się wraz z rycerstwem do Zbąszynia i po wstępnym oblężeniu i późniejszych pertraktacjach ze zbirami, w zamian za zapewnienie im swobodnego wyjścia przejął gród, o który już w roku następnym toczyły się kolejne zacięte boje, tym razem z księciem szczecińskim Barnimem i ponownie z Rogatką.

ZAMEK NA ROMANTYCZNYM MALUNKU NIEZNANEGO AUTORSTWA

rysunek pochodzi ze strony www.zbaszyn.com

o 1296 roku Zbąszyń należał do Wielkopolski. Później na mocy traktatu pomiędzy królem Władysławem Łokietkiem a księciem głogowskim Henrykiem przeszedł pod panowanie książąt śląskich i Przemyślidów. Rocznik świętojański z 1307 wspomina, że zarządzający zamkiem Mikołaj oraz Jan z Babimostu zastawili go wraz z kilkoma innymi warowniami Krzyżakom w zamian za 2000 grzywien. Niezadowolony z tego faktu Łokietek rzekomo odebrał grody te siłą, pozbawionym swych dóbr dotychczasowym właścicielom nadając w zamian trzy wsie w ziemi radomskiej. W kolejnych latach lokowane w 1302 roku miasto znajdowało się najpierw pod panowaniem książąt śląsko-głogowskich, a następnie brandenburskiego margrabiego Waldemara i czeskiego króla Jana Luksemburskiego. Około 1332 gród powrócił do Wielkopolski, z czasem stając się jednym z najważniejszych XIV-wiecznych ośrodków obronnych tego regionu. W 1393 Zbąszyń drogą zastawu przeszedł w ręce pochodzącego z Nowego Dworu wojewody mazowieckiego Jana Głowacza, a gdy ten w 1399 poległ w bitwie nad Worsklą na Ukrainie, zastąpił go jego syn Abraham, sędzia poznański, który przyjął nazwisko Zbąski. Być może to właśnie on na miejscu drewnianego dworu wzniósł murowane fortalicjum, wzmiankowane w dokumentach z 1456 roku. Jeden z kolejnych przedstawicieli rodu, znamienity polityk Abraham III Zbąski rozpoczął jej przebudowę, lecz wkrótce zmarł. Spadkobiercą majątku został wnuk Zbąskiego, kasztelan bydgoski (znowu) Abraham Ciśnicki, który w roku 1627 ukończył inwestycję, stawiając bastionową rezydencję typu palazzo in fortezza. W historii zamku pozytywnie zapisała się również rodzina Garczyńskich, dwukrotnie poddźwigając go z ruin, będących skutkiem okupacji szwedzkej z okresów 1655 i 1705. Zbąszyńska fortalicja stanowiła jedyne tego typu założenie obronne w Wielkopolsce, z upływem czasu jednak zaniedbywana i dewastowana przez przelewające się na przełomie całego XVIII stulecia wojska różnego sortu podupadła w zupełną ruinę. Opuszczony zamek rozebrały władze niemieckie około 1907 roku.

WIDOK NA BASZTĘ OD WSCHODU

I POD BASZTĄ - W GŁĘBI PARK

ZAMEK W ZBĄSZYNIU

[...] Wśród dziedzińca obszerny zamek w klamrę zbudowany, o wysokich zamurowanych oknach, z nadwątloną wieżą pośrodku. Na niej popsuty zegar żadnej nie wskazuje godziny, u szczytu chorągiewka blaszana smutnie skrzypi poruszana wiatrem. Na chorągiewce wyryta liczba 1704, w którym to roku zamek po raz ostatni restaurowano. Ściany pomalowane żółto, tu i ówdzie porysowane wiekiem, ocienione bzami; z nich wyrastają akacyje i delikatnym liściem zgrzybiałego starca pieszczą. U szczytu widny dotąd, choć wyblakły obraz szlachcica w złocistym żypanie i kontuszu, przy karabeli, który zdjąwszy rogatą czapkę z podgolonej czupryny i z życzliwym uśmiechem podkręcając wąsa, zdaje się każdego staropolskim zwyczajem w gościnę do swego domostwa zapraszać. [...]

[...] Opróżnione sklepione komnaty, wykładane u dołu misternie rzeźbionem drewnem, na spróchniałych posadzkach rozłożone suszą się owoce, na ścianach resztki adamaszkowych obić i złoconych ozdób, z kolorowych pieców powypadały pojedyncze kafle, walają się kurzaw potłuczone porcelanowe posążki, a w kaplicy znać jeszcze przybory ołtarza. Tutaj dzielni rycerze kornie klękali przed Bogarodzicy obrazem, powierzając jej opiece drogie osoby i dobytek [...]. Jakże tu dzisiaj ponuro i żałobnie. Połamany ołtarz bez ozdób i świętego obrazu, kilka szmat zamiast baldachimu nad nim zawisło; przez otwór zamurowanego okna wdziera się ciekawy promień dziennego światła i szyderczo na tę ruderę spogląda.[...]

Dziedziniec przed zamkiem, na którym niegdyś dziarska młodzież i dworzanie ujeżdżali rumaki, i w rycerskich ćwiczyli się zapasach, dzisiaj poorany do połowy w zagony, a na nich zasadzone brukiew i ćwikła, reszta leży odłogiem, tu i ówdzie tylko kłąbik georgiń i piwonij, jak wśród pustyni oaza, wdzięczniej wygląda. Nad kanałem pasie się gromadka krów w towarzystwie kozy, a na gruzach zniesionej masztalerni młode dziewczę rzuca garściami ziarno dla drobiu, wybiegającego z kurników, na które zamieniono dolne pokoje dawniejszej oficyny służebnej, przytykającej do zamku. W górnych jej komnatach, prócz myszy i owadów, nie ma żywego stworzenia. Na wałach gdzieniegdzie stare grusze się rozsiadły, leżą zardzewiałe cztery żelazne działa, pozbawione lawet, ostatnie zabytki zniszczonej przez Szwedów fortecy. [...] Pod wałami obszerne, sklepione kazamty, w części zawalone, w których przed niedawnymi laty szukano napróżno zakopanych, jak wieść głosiła, skarbów, a znaleziono kilka spleśniałych gąsiorków odwiecznego węgrzyna, zapewne resztki bogato niegdyś zaopatrzonej piwnicy. [...]

Tygodnik Ilustrowany, ok. 1870

ZAMEK W ZBĄSZYNIU WEDŁUG SZKICU T. ŻYCHLIŃSKIEGO (ok. 1870)

amek nowożytny zbudowany został na planie prostokąta o wymiarach ok. 250x300 metrów (licząc po linii łączącej wierzchołki bastionów) i powierzchni ok. 8 tysięcy metrów kwadratowych. Pośrodku usytuowany był dom mieszkalny, którego gmach niewiele przewyższał koronę otaczających go ziemnych wałów, ufortyfikowanych na ich narożnikach czterema ziemnymi bastionami typu staroholenderskiego. Obronność założenia wzmacniała zasilana z pobliskiej rzeki Obry fosa.

o naszych czasów z dawnej warowni zachowały się: przebudowana w 1627 roku na basztę bramną XVI-wieczna wieża zamkowa, fragmenty bastionów, resztki fosy, a także ziemne wały od strony północnej i częściowo od południa oraz wschodu. Nie dotrwały lub nigdy nie powstały wały od zachodu, czyli od strony jeziora. W odrestaurowanej wieży mieści się obecnie maleńki oddział Muzeum Ziemi Zbąszyńskiej, prezentującego ekspozycję archeologiczną, historyczną i etnograficzną na temat miasta i regionu. Baszta nie ma stałych godzin otwarcia, czynna jest tylko po wcześniejszej rezerwacji (nr tel.: 068 38 60 874). W górnej części zaśmiecona przez dziesiątki potłuczonych butelek służy ona obecnie jako brama do rosnącego na miejscu zburzonego zamku malowniczego parku.

TARCZA HERBOWA NAŁĘCZA ZBĄSKICH
I CIŚWICKICH WIENIAWA Z LEDWIE
WIDOCZNĄ DATĄ 1627

BASZTA WIDOK OD STRONY MIASTA

bąszyń leży na trasie kolejowej Poznań - Berlin i Poznań - Zielona Góra (zatrzymują się tutaj pociągi posp.). Po wyjściu z dworca trzeba skręcić w prawo (wzdłuż torów do przejazdu kolejowego), a następnie kierować się główną drogą, którą poprowadzone są szlaki: czarny, zielony oraz żółty (żółty potem gdzieś znika). Do zamku jest około 2 km - punktem orientacyjnym może być niepozorny pomnik powstańców wielkopolskich, skąd w kierunku południowym odbija 100-metrowa dróżka, wiodąca wprost do baszty. Samochód zostawiamy przy funkcjonującym nieopodal targowisku lub w bezpośrednim sąsiedztwie baszty, tuż obok fosy. (mapa) (2005)

MUZEUM ZIEMI ZBĄSZYŃSKIEJ

W BRUDNEJ FOSIE MNOŻĄ SIĘ ŁABĘDZIE

Trzciel - rodzinne miasto T. S., zwanego przez wybranych Jurgenem, który przez pięć lat cierpliwie znosił moje szkolne towarzystwo - zamku w Trzcielu nigdy nie było, ok. 15 km
Sulechów - zamek XVIw., ok. 19 km
Świebodzin - zamek książęcy XIII/XIVw., przebudowany, ok. 27 km
Międzyrzecz - ruina zamku królewskiego XIVw., ok. 35 km