RUINA ZAMKU W INOWŁODZU WIDOK OD PÓŁNOCY

bronny zamek w Inowłodzu był jedną z blisko pięćdziesięciu murowanych warowni, zbudowanych za życia i panowania Kazimierza Wielkiego. Wystawiony w latach 1356-1366 pełnić miał powinność lokalnej siedziby władzy monarszej i punktu militarnego chroniącego granicę Polski z państewkiem książąt mazowieckich, pobliski bród oraz komorę celną na szlaku handlowym, przekraczającym w tym miejscu Pilicę. W okresie między 1387 a 1390 zamek, w zamian za pożyczone królowi fundusze, przeszedł na własność braci Jana i Abrahama Niemirów (Niemierza) Nowodworskich herbu Nałęcz , ale już w roku 1393 król Władysław Jagiełło wykupił go z zastawu i kilka lat później sfinansował prace, polegające na powiększeniu jego powierzchni użytkowej i mieszkalnej. Jagiełło budował dla siebie, bowiem podczas swego 48-letniego panowania gościł w Inowłodzu co najmniej sześć razy. Świadczy to o dużym wówczas znaczeniu kazimierzowskiego gmachu i jego znacznych względach u monarchy, który pod koniec życia zainstalował tutaj starostwo z Piotrem ze Strykowa jako pierwszym stanowionym lokalnym starostą królewskim. W 1458 warownia ponownie przeszła w prywatną dzierżawę - tym razem w zamian za pożyczone Kazimierzowi Jagiellończykowi 1000 florenów zasiedlił ją wojewoda mazowiecki Wincenty z Giżyc. Po Wincentym na zamku mieszkali Leżajscy herbu Nałęcz, od których w 1515 odkupili go: biskup wrocławski Mikołaj oraz kasztelan radomski Andrzej Drzewieccy. Wkrótce po tej transakcji gmach spłonął i przez kilka następnych lat stał uszkodzony. Rozpoczęta po 1519 roku odbudowa połączona była z gruntownym przemodelowaniem całej konstrukcji, zmianą usytuowania bramy i przeformowaniem podziałów wewnętrznych. Dalsze prace budowlane (także prowadzone przez Drzewieckich) miały miejsce po roku 1563 - nie zmieniono jednak bryły zniszczonego przez kolejny pożar założenia, ograniczając się jedynie do przebudowy zespołu bramnego i prac przy wnętrzach części mieszkalnej.

REKONSTRUKCJA ZAMKU XIV-WIECZNEGO WG J. AUGUSTYNIAKA

ako ostatni mieszkali na zamku przedstawiciele rodu Lipskich herbu Łada. W roku 1648 rozpoczęli oni przygotowania do następnej przebudowy, której jednak nigdy nie ukończyli, ponieważ niedługo potem los złośliwie nadesłał im bezwzględnych Szwedów, a strategiczne położenie zamku i jego walory obronne sprawiły, że kilkakrotnie toczyły się o niego zacięte potyczki. Nie wiadomo dokładnie, jakie wydarzenie miało decydujący wpływ na ostateczny upadek warowni, choć powszechnie uważa się, że podminowali ją i wysadzili w powietrze wycofujący się w 1657 żołnierze szwedzcy. Potem nikt nie podjął już skutecznej próby ratowania budowli, której stan przez następne 200 lat systematycznie pogarszał się, a traktowanie murów jako kamieniołomu w drugiej połowie XIX wieku spowodowało, że ich pozostałości przestały być widoczne na powierzchni gruntu. Na tym polu duże "zasługi" miał łódzki fabrykant, niejaki Antoni Urbanowski - na jego polecenie bowiem wywieziono aż 600 stusów kamienia z zamku w celu realizacji jakieś bliżej nieokreślonej inwestycji nad rzeką Pilicą. W latach następnych przestrzeń zamkowa służyła już tylko jako grajdołek, na którym wypasano krowy, aż do lat 70-ych XX wieku, kiedy rozpoczęto tutaj prace archeologiczne, zakończone w 1985 odkopaniem zachowanych reliktów i ich częściową rekonstrukcją celem zabezpieczenia w formie trwałej ruiny. Podczas wspomnianych prac odnaleziono ponad 38 tysięcy ruchomych zabytków w postaci szkła, ceramiki, przedmiotów metalowych, kafli i in.

FRAGMENT MURU POŁUDNIOWEGO Z FURTĄ

KURTYNA PÓŁNOCNA

ierwotny zamek wzniesiono z cegły i rdzawobrunatnego piaskowca na naturalnym, potem sztucznie podsypanym i uformowanym kopcu. Był to czworoboczny zespół o wymiarach 31x32x47x49 metrów z zewnętrznym obwodem grubych na 2,5 i wysokich na 8 metrów murów obronnych oraz wewnętrzną zabudową w postaci dwóch skrzydeł łączonych na kształt litery L. Skrzydło zachodnie o wymiarach 12x31 metrów mieściło w sobie trzy izby o łącznej powierzchni 200 m2, w tym przypuszczalnie najbardziej reprezentacyjną salę na zamku, tzw. izbę wielką oraz być może również kuchnię. Dostawione do niego skrzydło północne miało wymiary 13x26 metrów - wypełniało ono 4/5 długości muru obronnego i przy całkowitej powierzchni ok 190 m2 również posiadało trzy główne pomieszczenia, m.in. ulokowaną na parterze niewielką stajnię. Element dominujący stanowiła tutaj postawiona w północno-wschodnim narożniku zespołu warownego, wysunięta 5 metrów poza lico murów, oktogonalna wieża o średnicy ok. 10,5 metra i nieznanej dziś wysokości. Służyła ona jako stanowisko obserwacyjne na miasteczko i położoną nieopodal przeprawę, loch więzienny, a także punkt obronny, flankujący pierwotny przejazd bramny. Obwód warowny uzupełniała druga wieża, wzniesiona na planie prostokąta o bokach 8,7x10 metrów i umiejscowiona w południowej kurtynie. Wjazd do zamku prowadził od wschodu, czyli od terasy zalewowej, na której funkcjonował otoczony murami zespół miejski. Całość opasano fosą o szerokości 20 i głębokości 1,5 metra, zasilaną sztucznym przekopem wodami rzeki Pilicy i umocnioną z obu stron drewnianymi belkami.

PLAN ZAMKU XIV-WIECZNEGO:
1. WIEŻA GŁÓWNA, 2. BASZTA POŁUDNIOWA,
3. SKRZYDŁO PÓŁNOCNE, 4. SKRZYDŁO ZACHODNIE

odczas realizowanej z zarządzenia Jagiełły przebudowy powiększono powierzchnię użytkową starego domu oraz wystawiono dwa kolejne budynki, usytuowane po obu stronach czworobocznej wieży - budynki owe posiadały po dwie kondygnacje i łącznie zajmowały około 200m2. Między skrzydło południowe i północne wkomponowano mur z furtą, który przedzielał istniejący dziedziniec na część rezydencjalną i mieszkalną. Sto lat później Drzewieccy zamurowali stary przelot bramny, a na bramę przeznaczyli południową wieżę kazimierzowską, dobudowując do niej szeroki na 2,5 metra przejazd z kamieniami odbojowymi przy narożnikach. Ze względu na grożące katastrofą zmiany w statyce budowli, rozebrali również północny gmach mieszkalny, zastępując go po części jednoprzestrzennym domem wschodnim, ulokowanym między wieżą ośmioboczną, a wschodnim odcinkiem domu południowego. Zmienili też podziały wewnętrzne oraz prawie dwukrotnie powiększyli dziedziniec, który teraz został wybrukowany. Trzecia przebudowa (ok. 1563) nie wpłynęła zasadniczo na bryłę założenia i polegała głównie na rozbudowie przedbramia, dostawieniu trzech przypór w narożnikach zewnętrznych muru oraz kolejnych przekształceniach wnętrz (zasypano część piwnic, a w części środkowej skrzydła wschodniego umieszczono kaplicę). Podczas czwartej, ostatniej i niedokończonej modernizacji (lata 1648-55) wzniesiono piece kaflowe, wstawiono ozdobne portale drzwiowe oraz przebudowano latrynę.

ZAMEK XVI-WIECZNY PO PRZEBUDOWIE DOKONANEJ PRZEZ DRZEWIECKICH

o czasów nam współczesnych zachowały się odsłonięte w latach 80-ych i częściowo uczytelnione przy zastosowaniu miejscowego piaskowca szczątki w postaci pełnego obwodu ścian zewnętrznych o wysokości do dwóch-trzech metrów, fragmentów podziałów wewnętrznych i fundamentów ośmiobocznej wieży, przy czym część pomieszczeń jest dziś całkowicie zasypana ziemią. Pomimo znacznej dekapitalizacji murów obszar zamkowy jest bardzo dobrze utrzymany - teren ogrodzono, postawiono ławeczki i bramę powitalną, a na zainteresowanych czeka gablotka prezentująca rys historyczny i rekonstrukcje. Duże brawa dla miejscowych urzędników i wszystkich tych, którym się chciało. Wstęp do ruin wolny.

FRAGMENTY PODZIAŁÓW WEWNĘTRZNYCH I PIWNIC -
- W ODDALI KOŚCIÓŁ ŚW. IDZIEGO

nowłódz położony jest przy skrzyżowaniu dróg prowadzących z Opoczna do Rawy Mazowieckiej oraz z Łodzi do Radomia, 6 km od ośrodka przygotowań olimpijskich w Spale. Dojazd autobusami PKS z Tomaszowa Mazowieckiego, Opoczna, Rawy oraz Nowego Miasta. Ruina znajduje się przy łąkach, około 300 metrów na zachód od trasy na Opoczno, przy której stoi drogowskaz, kierujący drogą gruntową bezpośrednio do zamku. (mapka)
(2005)

FUNDAMENTY OŚMIOBOCZNEJ WIEŻY

CZĘŚĆ DAWNYCH POMIESZCZEŃ I DZIEDZINIEC
SĄ OBECNIE ZASYPANE (I PRZYKRYTE ŚNIEGIEM)

ieopodal zamku po drugiej stronie rzeki, na granicy wioski Zakościele stoi wspaniały kościół św. Idziego, który z racji swego położenia obok funkcji sakralnych spełniać miał również zadania obronne i na przestrzeni wieków co najmniej kilkakrotnie owe zadania realizował. Według oficjalnej propagandy kościół ten został wystawiony w 1082 roku przez księcia Władysława I Hermana, jednak niektórzy historycy podważają oficjalną wersję i datują jego powstanie na okres przed rokiem 1138, a inicjatywę w tej sprawie przepisują na osobę księcia Bolesława III Krzywoustego, prywatnie syna wspomnianego Władysława. Murowany gmach, pierwotnie przypuszczalnie jako kaplicę, wzniesiono w stylu romańskim z kamienia polnego o lekko czerwonym odcieniu, na planie prostokąta z półokrągłą absydą od wschodu i okrągłą wieżą od strony zachodniej. Obecnie brak jest jakichkolwiek wzmianek źródłowych dotyczących pierwszych 400 lat istnienia budowli. Opierając się na podaniach można jednak wysunąć wniosek, że w XIII stuleciu była ona atakowana, a później zdobyta i zniszczona przez idące na Kujawy hordy tatarskie - podczas tamtych wydarzeń Tatarzy mieli również spalić stojący rzekomo obok kościółka klasztor, zaś wszystkie zamieszkujące w nim siostry uprowadzić lub wymordować. Kościół św. Idziego pełnił funkcję miejskiej parafii do roku 1520. Wówczas to w Inowłodzu ufundowano nowy, obszerny gmach p.w. św. Michała Archanioła, który przejął dotychczasowe obowiązki romańskiej świątyni. Ta odtąd spełniała pomocniczą rolę kościoła filialnego i jako mniej znacząca, pozbawiona należytej konserwacji opustoszała i powoli zamieniała się w ruinę.

KOŚCIÓŁEK ŚW. IDZIEGO, OBOK POMNIK WŁADYSŁAWA HERMANA

1790 roku przeniesiono do kościoła cudowny obraz Matki Boskiej Bolesnej, co było okazją do jego odrestaurowania. Niedługo jednak cieszył się on właściwą kondycją, bowiem już trzy lata później nowe zaborcze władze pruskie zamieniły świątynię w magazyn zboża. Efekty owej decyzji były takie, że już w 1809 roku kościół mocno jest zniszczony i zrujnowany, pusty i złym dachem nakryty. Potem na krótki czas budowla odzyskała swój sakralny charakter, ale nie zahamowało to niekorzystnych zmian i już około roku 1880 fotogafie dokumentowały brak dachu oraz znaczne ubytki w najwyższych partiach murów. Pierwsze czynności mające na celu odratowanie zabytku podjęto w 1911 roku z inicjatywy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości - trud odbudowy poszedł wtedy na marne, bo ledwie 4 lata po remoncie wystrzał artyleryjski zburzył absydę i niemal całą południową ścianę. W latach 1924-26 z polecenia przebywającego często w pobliskiej Spale prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego przemurowano zdewastowaną ścianę, zamurowano wyrwy po pociskach, a dach kościółka na nowo pokryto dachówką. Z powodu wyczerpania się środków wstrzymano dalsze prace, do których powrócono za prezydentury Ignacego Mościckiego w 1936. Pod jego patronatem architekt Wilhelm Henneberg z ekipą dokonali całkowitej przebudowy romańskiej świątyni, niszcząc jej średniowieczną formę i narzucając własną, opartą na nowej estetyce i nie popartej faktami koncepcji architektonicznej. Nowy kościół uroczyście konsekrowano 1 listopada 1938 roku.

KOŚCIÓŁ W 1936 ROKU (PRZED PRZEBUDOWĄ)

ościółek św. Idziego nie jest oryginalną budowlą romańską. Jego styl ma charakter wtórny, narzucony mu w trakcie XX-wiecznych rekonstrukcji. Patrząc jednak na tę urzekającą, romantyczną bryłę z nieproporcjonalnie wysoką wieżą i wkomponowane w nią fantazyjne kolumienki trudno czuć żal do architekta - raduje ona oko, przyciągając może nie tłumy, lecz całkiem spore grono turystów. Niestety obiekt ten rzadko jest dla nich otwarty, bo choć oficjalnie udostępniony do zwiedzania, to nikt przy drzwiach nie czeka i aby zajrzeć do środka, trzeba osobiście pofatygować się po klucz do opiekuna zamieszkałego przy ul. św Idziego 7 (imię i nazwisko zamazane) - taką procedurę podaje mocno już wyblakła karteczka umieszczona w przykościelnej gablotce. Wzgórze, na kórym stoi świątynia, od północnego-wschodu zajęte jest przez cmentarz, zaś w jego zachodniej części na obszernym placu tkwi pomnik utożsamianego z jej fundacją księcia Władysława Hermana. U podnóża góry mieści się niewielki darmowy parking. (2005)

ŚCIANA POŁUDNIOWA
PO PRAWEJ ABSYDA

PODWYŻSZENIE WIEŻY SPRAWIŁO,
ŻE BUDOWLA WYGLĄDA NIEZWYKLE SZCZUPŁO

Opoczno - zamek królewski XIV-XIXw., ok. 18 km
Ujazd - relikty zamku rycerskiego XVw. (w bryle pałacu), ok. 23 km
Drzewica - ruina zamku biskupiego XVIw., ok. 25 km
Rawa Mazowiecka - ruina zamku książęcego XIVw., ok. 28 km