NAJSTARSZE, PÓŁNOCNE SKRZYDŁO ZAMKU W OLSZTYNKU

lsztynek należy do grupy najpóźniej założonych i zarazem najmniejszych ośrodków zamkowo-miejskich Prus Krzyżackich. Zaistniał on w okresie największej prosperity Zakonu, kiedy po zorganizowaniu samodzielnego komturstwa w Ostródzie podjęto decyzję o kolonizacji położonych w południowej części regionu terenów. Zbudowaną tutaj pod koniec XIII wieku drewnianą warownię w połowie XIV stulecia zastąpiono zabudową murowaną, a urzędnikiem odpowiedzialnym za powstanie nowej siedziby był komtur ostródzki Gunther von Hohenstein, od którego nazwiska przyjęła się późniejsza nazwa założonej przy zamku osady. Z czasem nazwę tę zastąpiono określeniem Parvum Olsten, rozumianą jako Mały Olsztyn - Olsztynek. Stanowiąca siedzibę niedużego okręgu, zarządzana bezpośrednio przez komornika zakonnego i podlegająca komturstwu w Ostródzie twierdza funkcjonowała sobie we względnym spokoju do 1410, kiedy to zaledwie dwa dni po bitwie grunwaldzkiej stanęły pod nią zjednoczone wojska polskio-litewskie. Pozbawione fortyfikacji miasto i wystraszona krzyżacka załoga zamku poddały go wówczas walkowerem, dobrowolnie otwierając bramy. Przez kilka następnych miesięcy Olsztynek podlegał zwierzchnictwu księcia mazowieckiego Janusza I Starszego, by w 1411 roku na mocy porozumień pokoju toruńskiego powrócić w ręce krzyżackie.

WIDOK ZAMKU (PO LEWEJ) I MIASTA Z 1684 ROKU. RYCINA K. HARTKNOCH'A.

odczas tzw. wojny głodowej, na wieści o zbliżaniu się oddziałów polskich zmuszony do defensywy wielki mistrz krzyżacki Michał Kuchmeister zastosował bezwzględną taktykę spalonej ziemi puszczając miasto z dymem oraz częściowo burząc dom zakonny. Po zakończeniu działań wojennych Olsztynek wrócił w dawne granice państwa niemieckiego i odbudowany rozwijał się do wybuchu zainicjowanej przez powstanie antykrzyżackie wojny trzynastoletniej (1454-66). Na początku konfliktu Rada Miejska radośnie opowiedziała się za sympatyzującym z królem polskim Związkiem Pruskim, by po przegranej przez Polaków bitwie pod Chojnicami koniunkturalnie zmienić front, oddając się do dyspozycji wielkiego mistrza. Podczas ostatniej wojny Zakonu z Polską w grudniu 1519 Olsztynek zajęły wojska hetmana koronnego Mikołaja Firleja, które po kapitulacji załogi 9 stycznia w sile dwustu żołnierzy rozpoczęły trwającą ponad rok okupację zamku. Po sekularyzacji Zakonu w 1525 miasteczko przyłączone zostało do Prus Książęcych, a pokrzyżacki gmach przeznaczono na siedzibę administracji książęcego starosty. Nie utracił on jeszcze wtedy walorów obronnych i podczas pierwszej wojny ze Szwedami czasowo zamieniony został w arsenał, zaopatrujący m.in. hetmana Stefana Koniecpolskiego przed zwycięską dla niego batalią pod Trzcianą w 1629. Pierwsze poważne zmiany w formie warownej rezydencji nastąpiły w drugiej połowie XVII wieku, a kolejne po rozbiorach - urządzono tutaj wówczas biura pruskiej intendentury, a następnie wyburzono część średniowiecznej zabudowy, pozostawiając w całości jedynie parter domu głównego, który zaadaptowano na mieszkania urzędników. W okresie 1847-49 gmach przekształcono w stylu neogotyckim i zamieniono na gimnazjum. XX-wieczne wojny światowe obeszły się dość okrutnie zarówno z miastem jak i samym zamkiem, niszcząc je w blisko 50 procentach. Dawną krzyżacką siedzibę odbudowano w latach 1946-54 i ponownie przeznaczono na cele szkolne.

ZAMEK WIDOK OD PÓŁNOCNEGO WSCHODU

ygląd zamku średniowiecznego nie jest znany, bądź poznany został na tyle słabo, że funkcjonuje kilka teorii na temat jego formy. Według niektórych badaczy pierwotne założenie składało się z jednego ceglanego (na kamiennej podmurówce) gmachu od północy i dziedzińca otoczonego murem od południa. Według innych był to zespół czteroskrzydłowy z najstarszym budynkiem mieszkalnym od północy i trzema wielokrotnie przekształcanymi budynkami przy pozostałych kurtynach. Inna teoria z kolei głosi, iż kompleks posiadał trzy skrzydła mieszkalne z dziedzińcem zamkniętym murem od południa. Niezależnie od wersji, funkcję głównego domu pełnił budynek północny, podpiwniczony i trzykondygnacyjny (o wymiarach 10,7 x 28,4 metra). Niewiele wiadomo również o rozkładzie pomieszczeń i roli poszczególnych elementów zabudowy. W XV wieku wzmiankowana jest izba przełożonego, kuchnia, piekarnia, a nieco wcześniej źródła wymieniają piwnice i pomieszczenia składowe na poddaszu. Skrzydło główne obejmowało kaplicę, refektarz, pokój gościnny i zbrojownię. Całość zabudowy została otoczona murami, w ciąg których przypuszczalnie wpisano baszty i opasano nawodnioną fosą. Od południa, pomiędzy zamkiem górnym a miastem ulokowano gospodarcze przedzamcze z folwarkiem, browarem, młynem i (późniejszym) arsenałem. Od zachodu stał oparty na filarach dansker. U schyłku XVII stulecia wyeliminowano wszystkie elementy obronne warowni; zlikwidowano wtedy zewnętrzny mur obwodowy i zamurowano bądź przekształcono gotyckie otwory strzelnicze, zastępując je obszernymi, prostokątnymi oknami. Średniowieczny charakter zespołu w znacznym stopniu zatarła przebudowa z XIX stulecia, podczas której wzniesiono niewielkie skrzydło wschodnie z galeryjką, instalując je między gmachem głównym a monumentalną wieżą usytuowaną w południowo-wschodnim narożu, na styku z przedzamczem.

ZAMEK NA FOTOGRAFII SPRZED 100 LAT

o naszych czasów z dawnego zamku pozostało niewiele. Zachowały się jedynie dolne (do wysokości 1. piętra) oryginalne elementy elewacji w skrzydle północnym oraz piwnice z gotyckimi, krzyżowo-żebrowymi sklepieniami. Obecnie mieści się tutaj siedziba Liceum Ogólnokształcącego oraz Zespół Szkół Zawodowych. Z uwagi na jego przeznaczenie w weekendy i wakacje teren zamkowy jest niedostępny (brama zamknięta na kłódkę).

DZIEDZINIEC ZAMKOWY - PO PRAWEJ WIEŻA

lsztynek położony jest 24 kilometry na południowy zachód od Olsztyna, skąd często kursują pociągi (Działdowo, Warszawa). Po wyjściu z dworca PKP należy skręcić w lewo i brukowaną kostką ulicą dojść do samego jej końca, a następnie skręcić w prawo w ul. Świerczewskiego - usytuowany na niewielkim, zielonym wzniesieniu zamek stoi u jej wylotu. Dojście zajmuje około 15 minut. Miejsc parkingowych pod dostatkiem. (2004)

1. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
2. M. Haftka: Zamki krzyżackie w Polsce, 1999
3. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce północnej i środkowej, Muza SA 1999
4. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
5. R. Sypek: Zamki i obiekty warowne Państwa Krzyżackiego, Agencja CB 2000

ZAMEK OD WSCHODU

POŁUDNIOWO-WSCHODNI NAROŻNIK
DAWNEGO PRZEDZAMCZA

Olsztyn - zamek kapituły warmińskiej XIVw., ok. 24 km
Nidzica - zamek prokuratorski XIVw., ok. 27 km
Ostróda - zamek krzyżacki XIVw., ok. 27 km
Działdowo - zamek wójtowski XIVw., przebudowany, ok. 39 km
Lubawa - relikty zamku biskupiego XIVw., ok. 39 km
Barczewo - zamek (skrzydło) kapituły warmińskiej XIVw., przebudowany, ok. 41 km