stolicy Dolnego Śląska istniały w średniowieczu trzy zamki, z których najbardziej znany jest najstarszy, położony na Ostrowie Tumskim. Drugi zamek, zwany lewobrzeżnym lub cesarskim powstał w okresie księstwa dzielnicowego i znajdował się na miejscu, gdzie później stanął kościół i kolegium jezuickie, stanowiące dziś główny budynek Uniwersytetu Wrocławskiego. Odkryte niedawno pozostałości trzeciej warowni ulokowane są w rejonie średniowiecznego arsenału, przy dzisiejszej ulicy Cieszyńskiego (am Burgwall).

LOKALIZACJA ZAMKÓW NA TLE WSPÓŁCZESNEJ ZABUDOWY WROCŁAWIA:
1. ZAMEK NA OSTROWIE TUMSKIM, 2. ZAMEK CESARSKI, 3. ZAMEK PRZY ARSENALE
(OPR. E.MAŁACHOWICZ)

ZAMEK KSIĄŻĘCY NA OSTROWIE TUMSKIM

tanowiący siedzibę pierwszych Piastów gród na Ostrowie Tumskim założony został przypuszczalnie w X stuleciu. Zbudowana z drewna i otoczona drewniano-ziemnym wałem konstrukcja nie posiadała początkowo elementów murowanych - pierwszym postawionym z trwałego budulca gmachem była kaplica pod wezwaniem świętego Marcina. Powstała ona prawdopodobnie na początku XI wieku z inicjatywy opactwa benedyktynów na Ołbinie. W roku 1163(?) gród zbrojnie najechał i zdobył powracający z wygnania książę Bolesław Wysoki - wnuk Bolesława Krzywoustego, który po dwukrotnej ucieczce z odzyskanej dzielnicy i ustabilizowaniu się sytuacji politycznej na Śląsku wybrał Ostrów na swoją nową siedzibę i najwcześniej w roku 1166 rozpoczął zastępowanie dotychczasowej drewnianej zabudowy murowaną, formując - przy wykorzystaniu warsztatu cysterskiego z Lubiąża - nową romańską rezydencję, składającą się z domu biskupiego, pałacu książęcego, ośmiobocznej kaplicy z absydami, zabudowań opactwa oraz osiemnastobocznej kaplicy, zwanej dworską kaplicą romańską. Wszystkie budynki wzniesione zostały z cegły w wątku dwuwozówkowym i usytuowane były tuż przy drewniano-ziemnym wale zapewniającym obronność założenia.

PLAN ZAMKU KSIĄŻĘCEGO W PIERWSZEJ POŁOWIE XIII WIEKU:
1. KAPLICA DWORSKA, 2. PAŁAC, 3. KAPLICA PÓŹNOROMAŃSKA, 4. ROMAŃSKA KAPLICA ŚW. MARCINA,
5. OPACTWO, 6. ŁAŹNIA, PIEC I KUCHNIA, 7. BRAMA, 8. WAŁY DREWNIANO-ZIEMNE

roku 1241 Wrocław najechali dzicy Mongołowie, którzy spalili miasto lewobrzeżne, nie wyrządzili natomiast większych szkód na Ostrowie i nie zdobyli zamku. Po śmierci Henryka Pobożnego w bitwie pod Legnicą (1241) na krótko po nim władzę przejęła żona księcia - Anna, a następnie jej syn Bolesław Rogatka, który po sześciu latach rządów zrezygnował z wrocławskiej części księstwa, przekazując je w roku 1248 bratu Henrykowi III Białemu. Rezydujący we Wrocławiu Henryk dokonał na zamku wielu uzupełnień i ulepszeń, a najważniejszym jego dziełem było zastąpienie podupadłych już wałów ziemnych ceglanymi murami obronnymi. Przekształcenia warowni w duchu architektury gotyckiej realizował następca Henryka III, Henryk IV Prawy (Probus). W ciągu dwudziestu lat swojego panowania przebudował on całe założenie, burząc część budowli romańskich (kaplica, opactwo), stawiając nowy, reprezentacyjny gmach pałacowy i wzmacniając obwarowania kompleksu obronnego. Nowy pałac z kaplicą i pomieszczeniami dworu zajął północną stronę zespołu. Główna jego część, z murami o grubości do trzech i pół metra, powstała na miejscu osiemnastobocznej kaplicy, nieco przesuwając się ku północy, w stronę dawnych wałów. Trzonem nowej budowli pozostał częściowo przebudowany stary pałac, przy którym na planie wspomnianej wyżej kaplicy romańskiej wzniesiono trzykondygnacyjną kaplicę gotycką o porównywalnej architekturze i funkcji (*). Długość powstałej w ten sposób budowli wynosiła 50 m, zaś jej szerokość 14 - przy średnicy oktagonu przekraczającej 20 metrów.

JEDYNY OCALAŁY FRAGMENT ZAMKU: XIII-WIECZNA KAPLICA
(NA PIERWSZYM PLANIE PO LEWEJ FUNDAMENTY NIEUKOŃCZONEGO KLASZTORU) (???)

ołudniową część zespołu książęcego zajmował (nieukończony) klasztor Cysterek. Obok niego stanęła kaplica grobowa, założona na planie ośmioboku o średnicy zewnętrznej około 12,5 metra z wydłużonym prezbiterium i otoczona wyjątkowo długimi i szerokimi przyporami. W układzie pionowym zawierała ona trzy kondygnacje: przeznaczone na sarkofagi częściowo zagłębione przyziemie, mające pełnić funkcje liturgiczne piętro główne oraz piętro drugie w postaci otaczającej kaplicę galerii. Wejście prowadziło od strony północnej, a komunikacja pionowa odbywała się poprzez wąskie i kręte schody, mieszczące się w dwóch najgrubszych przyporach frontowych, flankujących omówione drzwi wejściowe. Pomysł powstania kaplicy związany był zapewne z chęcią Henryka IV do uniezależnienia miejsca swego pochówku od władzy biskupa Tomasza II, który w wyniku sporu rzucił na księcia klątwę. W założeniach władcy obiekt mógł pełnić rolę mauzoleum rodowego, zapewniającego miejsce spoczynku również następcom, choć sam książę był bezdzietny. Henryk IV nie doczekał jednak końca budowy, a nagła jego śmierć 26 czerwca 1290 roku na jakiś czas przerwała prace, wznowione w latach późniejszych.
ałac i wszystkie trzy (lub cztery) kaplice otaczał dziedziniec o nieregularnym kształcie (około 50x30 metrów), przylegający od wschodu do podzamcza i siedziby opactwa. Na wschodzie znajdował się drugi dziedziniec o funkcji gospodarczej, a od południa umiejscowione były ogrody. Wzniesiony przez Henryka Białego obwód murów obronnych uzupełniono o dwie wieże usytuowane przy obu bramach wiodących od szlaku komunikacyjnego przez zamek do podgrodzia. Wzmocnione też zostały partie północne zespołu - tam grube mury pałacu wysunięto poza dawną linię zewnętrzną.

PLAN ZAMKU GOTYCKIEGO PO PRZEBUDOWIE HENRYKA IV PROBUSA (NA TLE WSPÓŁCZESNEJ ZABUDOWY):
1. PAŁAC Z (DOMNIEMANĄ) KAPLICĄ, 2. PÓŹNOROMAŃSKA KAPLICA, 3. KAPLICA GROBOWA,
4. NIE DOKOŃCZONY KLASZTOR CYSTEREK, 5. KUCHNIA, ŁAŹNIA I PIEC, 6. OPACTWO,
7. BRAMA GRODZKA, 8. BASZTA ZACHODNIA, 9. BRAMA WODNA, 10. BASZTA POŁUDNIOWA

iedługo po śmierci Henryka IV Probusa zamek stracił pozycję głównej siedziby książęcej, a kolejni władcy: Henryk V, Bolko oraz Henryk VI coraz częściej korzystali z rezydencji na lewym brzegu Odry. Od 1310 zespół warowny był częściowo przekazywany biskupstwu. W 1345 roku znaczną jego część użytkowała kapituła świętokrzyska, a teren podzielony był na działki kanoników. Obiekt wzmiankowany jest jeszcze w roku 1376 - w związku z pobytem w nim nuncjusza papieskiego (z określeniem IN ANTIQUO CASTRO). Sześć lat później król czeski Wacław IV wpadł na niezrealizowany pomysł budowy na Ostrowie nowego zamku królewskiego o dwóch wieżach, z grubymi murami i fosą. Pomysł upadł, a Ostrów Tumski stał się odtąd wyłącznie ośrodkiem władzy biskupiej. Niepotrzebny nikomu zamek zburzono ostatecznie na przełomie XV i XVI wieku.
W aktualnym ukształtowaniu Ostrowa obiekt znajdował się po obu stronach obecnej ulicy świętego Marcina, nieco na zachód od kościoła świętego Krzyża, a jedyną zachowaną zeń średniowieczną pamiątką jest, związana z opactwem pod tym samym wezwaniem, częściowo zrekonstruowana kaplica (niezrealizowana kaplica grobowa ???).

KAPLICA

(*) być może oktogonalna część pałacu nie pełniła funkcji sakralnych (na zamku było kilka innych kaplic) i użytkowana była na cele, ogólnie rzecz ujmując, reprezentacyjno-rozrywkowe

ZAMEK CESARSKI

oczątki osadnictwa grodowego na lewobrzeżnym Wrocławiu wiążą się powszechnie z osobą Henryka I Brodatego, który prawdopodobnie wzniósł tam drewniany dwór. Po śmierci jego syna Henryka Pobożnego dwór lewobrzeżny objęła wdowa, księżna Anna, mieszkając w nim aż do śmierci w 1265 roku. W okresie tym na terenie grodu istniało już budownictwo murowane, o czym świadczy wzmianka z roku 1253, mówiąca o ceglanej wieży, i następna - z 1304 - wspominająca o 39 markach wpłaconych przez miasto na budowę zamkowej bramy. Przypuszczalnie najstarszy trzon zespołu obronnego skupiony był wokół trójkątnego dziedzińca i składał się z pałacu, kuchni oraz budynków dworu z cylindryczną wieżą. Północnym obwodem przylegał on do Odry, a od zachodu i południa otaczały go tereny podzamcza, w którego zabudowie znajdowały się m.in. dalsze dwie cylindryczne wieże. Zasadnicze ukształtowanie założenia rezydencjalnego nastąpiło w latach 1346-1378 z inicjatywy cesarza Karola IV Luksemburskiego, który wielokrotnie odwiedzał miasto. Z jego polecenia ok. 1350 roku wzniesiono wieżę, zwieńczoną bogatym hełmem flankowanym czterema bocznymi wieżyczkami. Kolejne 300 lat funkcjonowania warowni jest słabo poznane, a początek jej upadku przyniósł rok 1659, kiedy na polecenie cesarza Leopolda I zamkowy obszar przekazano jezuitom. W 1689 rozebrano skrzydło południowe, na miejscu którego zakonnicy wybudowali kościół. W latach 1728-31 zlikwidowano skrzydło zachodnie i stajnie. Główny budynek pałacu cesarskiego służył jako mieszkanie i przetrwał do czasu budowy konwiktu św. Józefa w latach 1734-55. Najdłużej istniało skrzydło północne, rozebrane w latach 1851-58. Pozostałości lewobrzeżnego zamku znajdują się dziś pod barokowymi budowlami Uniwersytetu Wrocławskiego, a jedynym ocalałym reliktem średniowiecznej książęcej warowni pozostaje skąpy fragment skrzydła wschodniego, służący obecnie jako zachrystia kościoła (Najświętszego Imienia Jezus).

ZAMEK CESARSKI W POŁOWIE XVII WIEKU. RYS. M. MERIANA

ZAMEK "PRZY ARSENALE"

ozpoczęcie budowy murowanego zespołu obronnego po lewej stronie Odry ze względu na technikę wykonania przypisuje się księciu Henrykowi IV (1270-90). Obiekt nie został jednak nigdy ukończony, prawdopodobnie z powodu finansowych kłopotów księcia i jego następców oraz zapewne również wobec oporu samych mieszczan. Warownia stanowić miała wielkie założenie na planie czworoboku z dodatkowym murem obronnym i międzymurzem od strony wschodniej i od północy. Niedokończony zamek stał się przypuszczalnie w XIV wieku siedzibą wójtów, a u schyłku średniowiecza postawiono na jego miejscu arsenał (obecnie Arsenał Miejski Barwy i Broni). Relikty fundamentów budowli znajdują się dziś w zachodnim narożu dawnych obwarowań Starego Miasta przy ulicy Cieszyńskiego (dawniej Am Burgwall). (2003)

PLAN ZAMKU W REJONIE ARSENAŁU (WG. J. ROMANOWA I R. PIWKO)

1. M. Chorowska: Rezydencje średniowieczne na Śląsku, OFPWW 2003
2. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
3. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
4. E. Małachowicz: Wrocławski zamek książęcy i kolegiata św.Krzyża na Ostrowie, OWPW

Historia powstania i funkcjonowania wrocławskich zamków, a szczególnie zamku na Ostrowie Tumskim, jest na tyle zawiła i tak dalece oparta na indywidualnych domysłach historyków, że istnieje pewne prawdopodobieństwo, iż nie wszystkie zawarte powyżej treści są zgodne z prawdą - za co wszystkich serdecznie przepraszam.

Biestrzyków - wieża mieszkalno-obronna XIVw., ok. 8 km
Ślęża - ???, ok. 8 km
Smolec - pozostałości zamku XIVw., ok. 11 km
Wrocław Leśnica - zamek możnowładczy XV-XVIIw., ok. 12 km
Wojnowice - zamek renesansowy XVIw., ok. 21 km
Uraz - ruina zamku rycerskiego XIV-XVIw., ok. 22 km
Źródła - kościół obronny późnoromański XIIIw., ok. 22 km
Krobielowice - zamek XVIw., ok. 24 km
Jelcz-Laskowice - ruina zamku książęcego XIV-XVIw., ok. 25 km
Oława - zamek książęcy XIII-XVIIw., przebudowany, ok. 26 km
Oleśnica - zamek książęcy XIV-XVIw., ok. 28 km