ZAMEK W BRODNICY. STAN WSPÓŁCZESNY.

organizowany zespół grodowo-miejski o niemieckiej nazwie Strasburg (Burg an der Strasse) powstał na tych terenach w drugiej połowie XIIIw. po tym, jak sprowadzeni przez Konrada Mazowieckiego Krzyżacy sfałszowali pismo nadania owych ziem i nie licząc się z protestami zajęli zbrojnie strażnicę książęcą, przystosowując ją do własnych potrzeb. Strażnica ta, jeszcze jako konstrukcja drewniano-ziemna, co najmniej dwukrotnie niszczona była przez najazdy plemion pogańskich: w roku 1262 przez Jaćwingów i w 1298 przez wojska litewskie. Wzrost zagrożenia z pogańskiego wschodu i od południa, gdzie po prawie dwustu latach rozbicia dzielnicowego jednoczyła się Polska, katalizowany szybkim rozwojem potęgi finansowej Zakonu, pomógł w podjęciu decyzji o zastąpieniu przestarzałego, nieskutecznego militarnie grodu nowym ośrodkiem władzy w postaci murowanego zamku konwentualnego, usytuowanego przy szlaku handlowym łączącym ziemię chełmińską z Mazowszem. Budowę warowni rozpoczęto prawdopodobnie na początku XIVw. i prowadzono w czterech etapach do roku 1415. W pierwszej fazie (do 1317) postawiono mury obwodowe zamku wysokiego, przedzamcza i wieży oraz część skrzydeł mieszkalnych. W kolejnym okresie, zwieńczonym poświęceniem kaplicy w 1339, ukończono zasadniczą bryłę siedziby konwentu, która wtedy była już w pełni użytkowa. Mniej więcej z tego okresu znany jest pierwszy wzmiankowany na piśmie komtur Brodnicy Friedrich von Sprangenberg. Trzeci etap prac związany był z naprawą zniszczeń popowodziowych, a także ukończeniem zagospodarowania przedzamcza (1387), natomiast czwarty - z działalnością muratorską Mikołaja Fellensteina, polegającą na rozbudowie fortyfikacji zamkowych, co nastąpiło około roku 1415.

ZAMEK W 1. POŁOWIE XVIII WIEKU NA RYC. J.F.STEINERA

rzez cały okres użytkowania zamek był wielokrotnie oblegany, czasami skutecznie, przez wojska polskie, litewskie, szwedzkie, a później także francuskie, rosyjskie oraz niemieckie. Preludium dla wszystkich tych wydarzeń stanowiły manewry armii litewskiej i polskiej we wrześniu 1330 roku, nie zakończone jednak szturmem na twierdzę, ponieważ ani Łokietek, ani książę litewski Giedymin nie posiadali odpowiedniego sprzętu oblężniczego, a i wyszkolenie ich żołnierzy w tej dziedzinie sztuki wojennej pozostawiało wiele do życzenia. Wiek XIV upłynął w mieście bez większych wydarzeń i dopiero latem 1410 kolejne podejście Polaków uskrzydlonych zwycięstwem pod Grunwaldem zakończyło się poddaniem warowni, choć dowodzący krzyżacką załogą komtur Wilhelm Rosenberg bronił jej długo i zaciekle. Zdobyczny zamek trafił tymczasowo pod kuratelę wojewody sandomierskiego Mikołaja z Michałowa (Miechowa?), który wykazał się rzadko spotykaną uczciwością wobec swojego zwierzchnika, znaleziwszy bowiem w zamkowych komnatach spory skarb w postaci złotych przedmiotów liturgicznych i ozdób, drogich ksiąg, obrazów, klejnotów oraz szat, przekazał wszystko Jagielle, a ten z kolei rozdzielił owe bogactwa pomiędzy Wawel a katedrę wileńską. Po powrocie w ręce krzyżackie, w zaledwie trzy lata po zakończeniu wielkiej wojny z Polską pod groźbą kolejnej, tzw. wojny głodowej Brodnica stanowiła już silny i dobrze zaopatrzony zespół obronny wyposażony w blisko 70 koni, 150 kusz, 13 ciężkich bombard na kamienne kule i 28 lekkich dział na kule ołowiane, a także trochę prochu, hełmów i dużą ilość amunicji. Nie znamy liczby członków załogi zamku, zachowały się za to spisy żywności z 1414, według których w piwnicach i kuchni konwentu znajdowało się kilka gatunków piwa trzymanego w beczkach, ponad 400 półtuszek mięsa, 356 szczupaków i 210 dorszy, 270 baryłek oleju, 32 beczułki sadła, 180 porcji mięsa wołowego, 1150 owczych serów, 2 solone woły, 2 beczułki śledzi, 4 łaszty (8 ton) kaszy, 28 łasztów (55 ton) grochu, 12 beczek cebuli, 2 beczki czosnku i inne.

ZWIEŃCZENIE WIEŻY Z GALERIĄ WIDOKOWĄ

ODKRYTE PIWNICE SKRZYDŁA ZACHODNIEGO

o wybuchu powstania Związku Miast Pruskich w 1454, będącego zaczątkiem wojny 13-letniej, zamek został zdobyty po 2-tygodniowym oblężeniu przez zbuntowanych mieszczan brodnickich, wspieranych przez część rycerstwa ziemi chełmińskiej, odbity zaś podstępnie w roku 1462 przez zaciężnych krzyżackich pod dowództwem Czecha Bernarda Szumborskiego. W 1466 roku na mocy drugiego pokoju toruńskiego Brodnica znalazła się w granicach Polski, sama warownia jednak przez trzynaście następnych lat pozostawała w rękach zaciężnych, żądającyh spłaty należnych im zobowiązań. Po uregulowaniu zaległości zamek trafił w ręce królewskie i od roku 1479 aż do 1772 pełnił funkcję siedziby starostów polskich z pierwszym starostą w osobie Wincentego ze Skęty. W latach 1485-1604 ziemie brodnickie znajdowały się pod protektoratem rodu Działyńskich, za panowania których ok. 1550 twierdza uległa uszkodzeniu w groźnym pożarze miasta, naprędce jednak z polecenia Rafała Działyńskiego została odbudowana. W okresie 1605-25 starościną brodnicką była Anna Wazówna, siostra Zygmunta III Wazy. Dla niej to w obrębie podzamcza wzniesiono okazały pałac zimowy, użytkowany po jej śmierci przez kolejne kobiety związane z panującą dynastią Wazów: królową Konstancję Austriaczkę Habzburżankę (1625-31), jej córkę Annę Katarzynę (1631-1638) oraz żonę Władysława IV, zmarłą 24 marca 1644 w bardzo przykrych okolicznościach Cecylię Renatę.

DWA WIDOKI WIEŻY ZAMKOWEJ: Z ROKU 1915 (PO LEWEJ) I Z 1943

odczas drugiej wojny polsko-szwedzkiej (1655-1660) wokół miasta usypano szereg nowożytnych fortyfikacji wzmacniających bezpieczeństwo warowni - nie uchroniło jej to jednak przed zniszczeniami, z których się już nie podźwignęła. W XVIII wieku chylący się ku upadkowi zamek stanowił doraźną siedzibę konfederatów barskich, zaś po pierwszym rozbiorze Polski w latach 1787-89, a następnie na początku XIX stulecia z polecenia władz pruskich prowadzono sukcesywną rozbiórkę skrzydeł opuszczonej już budowli, pozyskany materiał budowlany wykorzystując do postawienia w mieście pięciu nowych kamienic. Być może do czasów nam współczesnych nie pozostałoby nic z owej krzyżackiej twierdzy, gdyby nie decyzja króla Prus Fryderyka Wilhelma IV z 1842r., nakazująca wstrzymanie rozbiórki i wykonanie prac naprawczych przy wieży. Pierwsze badania archeologiczne rozpoczęto tutaj pod koniec 1939 roku, gdy na polecenie okupacyjnych władz niemieckich odsłonięto część fundamentów i piwnic zamkowych. Po wojnie, w latach 1953-57 i 1970-76 kontynuowano badania połączone z podjęciem niezbędnych czynności konserwatorskich zmierzających do adaptacji odkrytych piwnic na wystawowe sale muzealne.

REKONSTRUKCJA ZAMKU ŚREDNIOWIECZNEGO WG J.SALMA

lokowana w północno-zachodniej części dawnego organizmu miejskiego warownia zbudowana została na planie kwadratu o boku ok. 45 metrów, z cegły, na kamiennej podmurówce. W ogólny zarys muru obwodowego wpisano, na trzech narożach, wysunięte przed lico muru czworoboczne wieżyczki, które w XVIIw. zostały nadbudowane i otrzymały barokowe hełmy, zbliżone formą do tych z zamku w Golubiu. W czwartym narożu, od strony północnej, wznosiła się potężnych rozmiarów dwunastokondygnacyjna wieża o wysokości ok. 54 metry, dostępna z ganku obronnego, obiegającego górne piętra skrzydeł zamkowych. Wieża ta w dolnych partiach przyjęła rzut sześcioboku, w górnych zaś jest ośmioboczna. W całej jej wysokości zaprojektowano trzy poziomy obronne: pierwszy na trzeciej kondygnacji w postaci drewnianego ganku wspartego na granitowych kroksztynach, pozostałe dwa zaś w obrębie najwyższej części, zwieńczonej tarasem obserwacyjnym, z oktogonalną nadbudową nakrytą pierwotnie namiotowym dachem, a w latach późniejszych zgrabną kopułką. W skład zespołu wchodziły cztery 17-metrowej wysokości skrzydła obiegające niewielki dziedziniec: w skrzydle wschodnim mieszczącym m.in. kapitularz, tuż obok wieży, ulokowano przejazd bramny, w skrzydle południowym sytuowano kaplicę i refektarz, natomiast w zachodnim - dormitorium-sypialnie braci zakonnych i infirmerię, czyli szpital. Powierzchnie piwniczne i parter wszystkich skrzydeł zamkowych pełniły funkcje gospodarcze - według lustracji z roku 1664 mieściły się tam kuchnia krzyżacka, izba kuchenna, a także sklepy w których zboża i różne rzeczy chowają. Warownię ze wszystkich stron otaczał niski mur tworząc szerokie międzymurze, w obręb którego od strony zachodniej wpisano wykusz latrynowy, a od północnego zachodu - kwadratową wieżyczkę, zastąpioną w 1415 cylindryczną basteją o średnicy ok. 10 metrów. Ponadto z trzech stron okalała ją głęboka fosa, stanowiąca odnogę rzeki Drwęcy osłaniającej zamek od zachodu. Nieregularne przedzamcze w kszatłcie litery L usytuowano w części południowej oraz wschodniej - posiadało ono charakter gospodarczy i wraz z zamkiem właściwym liczyło 23 tysięcy metrów kwadratowych powierzchni.

PLAN ZAMKU Z XIV WIEKU:
1. WIEŻA GŁÓWNA, 2. DZIEDZINIEC, 3. PRZEJAZD BRAMNY, 4. WIEŻYCZKA NAROŻNA,
5. SKRZYDŁO MIESZKALNE (ZACHODNIE), 6. WYKUSZ LATRYNOWY, 7. MIĘDZYMURZE

spółcześnie zamek przedstawia stan trwałej ruiny z dobrze zachowaną wieżą główną i zarysem skrzydeł mieszkalnych istniejących dzisiaj niestety już tylko na poziomie piwnic, z których część sklepiona została wtórnie w drugiej połowie XX wieku. W piwnicach tych funkcjonuje obecnie skromne, ale bardzo ładne muzeum archeologiczne, prezentujące w elegancko podświetlonych gablotkach m.in.:

- rekonstrukcje grodów w Żmijewie, Bachotku i in.
- wyposażenie warsztatu kowalskiego XIV-XVw.,
- wczesnośredniowieczną ceramikę VII-XIIIw.,
- przedmioty codziennego użytku z IX-XIIIw.,
- średniowieczny skarb wyrobów żelaznych,
- klucze, ozdoby i biżuterię IX-XIIIw.,
- elementy uzbrojenia rycerza XIVw.,
- zabytkowe kafle piecowe XVIw. i inne.

ystawie towarzyszą ciekawe opisy i niezbędne wyjaśnienia. Całość nadzorowana jest dyskretnie systemem kamer, oszczędzając turystom widoku znudzonej ochrony, co niektórych rozochociło do tego stopnia, że spacerowali sobie z psami. Dostępna jest wieża z górnym tarasem widokowym na wysokości blisko 50 metrów - tu niestety wrażenia tłumiły nieco przybrudzone szyby; nie ma możliwości otwarcia okna. Na terenie zamku funkcjonuje też sklepik z pamiątkami, w sezonie odbywają się tutaj inscenizowane turnieje rycerskie, jest możliwość postrzelania z kuszy (2 zł), czy zrobienia sobie pamiątkowej fotki w dybach, albo na tle wybitnie tandetnej planszy z Krzyżakami. Pięknie wykonany bilet wstępu kosztuje 2 zł do muzeum i tyle samo na wieżę. Bilety ulgowe kosztują złotówkę (2005).

Muzeum w Brodnicy
ul. Zamkowa 1
87-300 Brodnica
tel. (056) 495 05 75
w okresie 15.06-15.09
czynne od 9.00 do 17.00
w innym terminie od 8.00 do 15.00
(poza sezonem w poniedziałki muzeum zamknięte)

FRAGMENT EKSPOZYCJI MUZEALNEJ, PO PRAWEJ REKONSTRUKCJA ZAMKU

uina stoi w centralnej części miasta, nieopodal komisariatu policji i w bezpośrednim sąsiedztwie parku im. Jana Pawła II. Z dworca PKP należy iść około 1 km w kierunku południowym, dworzec autobusowy ulokowany jest bliżej - tylko 5 minut drogi piechotą, za komisariatem i Kauflandem. W pobliżu zamku znajdują się dwa obszerne parkingi: jeden od strony wspomnianego komisariatu, drugi zaś przy Urzędzie Stanu Cywilnego, mieszczącego się w dawnym pałacu Anny Wazówny. (mapa)

1. W. Antkowiak, P. Lamparski: Zamki i strażnice krzyżackie..., Graffiti BC 1999
2. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
3. M. Haftka: Zamki krzyżackie w Polsce, 1999
4. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce północnej i środkowej, Muza SA 1999
5. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001

DZIEDZINIEC Z ATRAKCJAMI

WIDOK Z WIEŻY NA STARE MIASTO

Radziki Duże - ruina zamku rycerskiego XIV/XVw., ok. 16 km
Kurzętnik - ruina zamku kapitulnego XIVw., ok. 21 km
Sadłowo - relikty zamku rycerskiego XIV., ok. 26 km
Bratian - relikty zamku wójtów krzyżackich XIVw.ok. 28 km
Golub-Dobrzyń - zamek komturski XIVw., przebudowany, ok. 30 km
Kowalewo Pomorskie - relikty zamku komturskiego XIIIw., ok. 33 km
Wąbrzeźno - relikty zamku biskupiego XIVw., ok. 33 km
Radzyń Chełmiński - ruina zamku komturskiego XIIIw., ok. 38 km
Lubawa - pozostałości zamku biskupów chełmińskich XIVw., ok. 39 km

Więcej archiwalnych ilustracji zamku brodnickiego, ponadto kilka tysięcy grafik, fotografii i pocztówek obrazujących inne polskie warownie znajdziesz na płytach CD w wydawnictwie Zamki na historycznej ilustracji. Szczegóły tutaj.