STRONA GŁÓWNA

ZA GRANICĄ

MINIGALERIA

MAPKI

KSIĘGA GOŚCI

LITERATURA

KONTAKT
BARANÓW SANDOMIERSKI

BARCIANY

BARDO ŚLĄSKIE

BĄKOWA GÓRA

BESIEKIERY

BĘDZIN

BIERUTÓW

BIESTRZYKÓW

BOBOLICE

BODZENTYN

BOLKÓW

BORYSŁAWICE ZAMKOWE

BROCHÓW

BRODNICA

BRZEG

BYDLIN

BYSTRZYCA KŁODZKA

CHĘCINY

CHOJNICA

CHOJNIK

CIECHANÓW

CIESZÓW

CZARNY BÓR

CZERNA

CZERNINA

CZERSK

CZĘSTOCHOWA

CZOCHA

DĄBRÓWNO

DOBKÓW

DRZEWICA

DZIAŁDOWO

DZIERZGOŃ

GDAŃSK

GIŻYCKO

GŁOGÓW

GNIEW

GNIEWOSZÓW Z.SZCZERBA

GOLUB-DOBRZYŃ

GOŁAŃCZ

GOŁUCHÓW

GOŚCISZÓW

GÓRA

GRODZIEC

GRÓDEK

GRUDZIĄDZ

GRZĘDY

GRZMIĄCA z.ROGOWIEC

INOWŁÓDZ

JANOWICE WIELKIE z.BOLCZÓW

JANOWIEC

JAWOR

JEZIORO GÓRECKIE

KAMIENIEC ZĄBKOWICKI

KARPNIKI

KAZIMIERZ DOLNY

KĘTRZYN

KĘTRZYN - KOŚCIÓŁ

KIELCE

KLICZKÓW

KŁODZKO

KOŁO

KONARY

KONIN-GOSŁAWICE

KORZKIEW

KOWALEWO POMORSKIE

KOŹMIN WLKP.

KÓRNIK

KRAKÓW

KRAPKOWICE

KRAPKOWICE - OTMĘT

KRĘPCEWO

KRUSZWICA

KRZYŻNA GÓRA

KRZYŻTOPÓR

KSIĄŻ WIELKI

KUROZWĘKI

KWIDZYN

LEGNICA

LIDZBARK WARMIŃSKI

LIPA

LUBIN

LUTOMIERSK

ŁAGÓW

ŁĘCZYCA

ŁOWICZ

MAJKOWICE

MALBORK

MAŁA NIESZAWKA

MIĘDZYLESIE

MIĘDZYRZECZ

MIRÓW

MOKRSKO

MOSZNA

MSTÓW

MYŚLENICE

NAMYSŁÓW

NIDZICA

NIEMCZA

NIEPOŁOMICE

OGRODZIENIEC (PODZAMCZE)

OJCÓW

OLEŚNICA

OLSZTYN (JURA)

OLSZTYN (WARMIA)

OLSZTYNEK

OŁAWA

OŁDRZYCHOWICE KŁODZKIE

OPOCZNO

OPOLE GÓRKA

OPOLE OSTRÓWEK

OPORÓW

OSSOLIN

OSTRĘŻNIK

OSTRÓDA

OSTRÓW LEDNICKI

OTMUCHÓW

PABIANICE

PACZKÓW

PANKÓW

PASTUCHÓW

PIESKOWA SKAŁA

PIOTRKÓW TRYBUNALSKI

PIOTRKÓW-BYKI

PIOTROWICE ŚWIDNICKIE

PŁAKOWICE

PŁOCK

PŁONINA

PŁOTY

PODZAMCZE z.OGRODZIENIEC

PODZAMCZE PIEKOSZOWSKIE

POKRZYWNO

POŁCZYN-ZDRÓJ

POZNAŃ

PRABUTY

PROCHOWICE

PROSZÓWKA z.GRYF

PRZEWODZISZOWICE

PYZDRY

RABSZTYN

RACIĄŻEK

RADŁÓWKA

RADOM

RADZIKI DUŻE

RADZYŃ CHEŁMIŃSKI

RAJSKO

RAKOWICE WIELKIE

RATNO DOLNE

RAWA MAZOWIECKA

RESKO

ROGÓW OPOLSKI

RYBNICA

RYBNICA LEŚNA

RYCZÓW

RYDZYNA

RZĄSINY

SANDOMIERZ

SIEDLĘCIN

SIEDLISKO

SIERADZ

SIEWIERZ

SMOLEŃ

SOBKÓW

SOBOTA

SOCHACZEW

SOSNOWIEC

SREBRNA GÓRA

STARA KAMIENICA

STARE DRAWSKO

STRZELCE OPOLSKIE

SULEJÓW

SZAMOTUŁY

SZCZECIN

SZTUM

SZYDŁÓW

SZYMBARK

ŚWIDWIN

ŚWIEBODZIN

ŚWIECIE n.WISŁĄ

ŚWIECIE k.LEŚNEJ

ŚWINY

TORUŃ

TORUŃ z.DYBÓW

TUCZNO

TYNIEC

UDÓRZ

UJAZD k.TOMASZOWA

UJAZD KRZYŻTOPÓR

UNIEJÓW

URAZ

WAŁBRZYCH z.KSIĄŻ

WAŁBRZYCH z.STARY KSIĄŻ

WAŁBRZYCH z.NOWY DWÓR

WARSZAWA z.KRÓLEWSKI

WARSZAWA z.UJAZDOWSKI

WĄBRZEŹNO

WENECJA

WĘGORZEWO

WIELICZKA

WIELKA WIEŚ

WIERZBNA

WITKÓW

WLEŃ

WOJNOWICE

WOJSŁAWICE

WROCŁAW

WROCŁAW LEŚNICA

WYSZYNA

ZAGÓRZE ŚLĄSKIE

ZĄBKOWICE ŚLĄSKIE

ZBĄSZYŃ

ZŁOTORIA k.TORUNIA

ŹRÓDŁA

ŻAGAŃ

ŻARY

ŻELAZNO

ŻMIGRÓD


IMG BORDER=1 style=

ZAMEK W BRODNICY, STAN WSPÓŁCZESNY



or­ga­ni­zo­wa­ny zes­pół gro­do­wo-miej­ski Stras­burg (Burg an der Stras­se) pow­stał na tych te­re­nach w dru­giej po­ło­wie XIII wie­ku po tym, jak spro­wa­dze­ni przez Kon­ra­da Ma­zo­wiec­kie­go Krzy­ża­cy sfał­szo­wa­li pis­mo na­da­nia o­wych ziem i nie li­cząc się z pro­tes­ta­mi za­ję­li zbroj­nie straż­ni­cę ksią­żę­cą przys­to­so­wu­jąc ją do włas­nych pot­rzeb. Straż­ni­ca ta jesz­cze ja­ko kon­struk­cja drew­nia­no-ziem­na co naj­mniej dwuk­rot­nie nisz­czo­na by­ła przez na­jaz­dy plem­ion po­gań­skich: w ro­ku 1262 przez Jać­win­gów i w 1298 przez woj­ska li­tew­skie. Wzrost za­gro­że­nia z po­gań­skie­go wsch­odu o­raz od po­łud­nia, gdzie po pra­wie dwus­tu la­tach roz­bi­cia dziel­ni­co­we­go jed­no­czy­ła się Pol­ska, ka­ta­li­zo­wa­ny szyb­kim roz­wo­jem po­tę­gi Za­ko­nu, po­mógł w pod­jęc­iu de­cyzji o za­stą­pie­niu przes­ta­rza­łe­go, nies­ku­tecz­ne­go mi­li­tar­nie za­ło­że­nia no­wym oś­rod­kiem wła­dzy w po­sta­ci mu­ro­wa­ne­go zam­ku kon­wen­tu­al­ne­go u­sy­tu­o­wa­ne­go przy szla­ku han­dlo­wym łą­czą­cym zi­emię cheł­miń­ską z Ma­zow­szem. Bu­do­wę wa­row­ni roz­po­czę­to u pro­gu XIV stu­le­cia i pro­wa­dzo­no w czte­rech e­ta­pach do ro­ku 1415. W pierw­szej fa­zie - do 1317 - pos­ta­wio­no mu­ry ob­wo­do­we zam­ku wy­so­kie­go, przed­zam­cza i wie­ży o­raz część skrzy­deł miesz­kal­nych. W ko­lej­nym ok­re­sie, zwień­czo­nym poś­wię­ce­niem ka­pli­cy w ro­ku 1339, u­koń­czo­no za­sad­ni­czą bry­łę sie­dzi­by kon­wen­tu, któ­ra wte­dy by­ła już w peł­ni u­żyt­ko­wa. Mniej wię­cej z te­go o­kre­su zna­ny jest pierw­szy wzmian­ko­wa­ny na piśm­ie kom­tur Brod­ni­cy Fried­rich von Spran­gen­berg. Trze­ci e­tap prac zwią­za­ny był z na­pra­wą znisz­czeń po­po­wod­zio­wych o­raz u­koń­cze­niem za­gos­po­da­ro­wa­nia przed­zam­cza, na­to­miast czwar­ty i os­tat­ni - z dzia­łal­noś­cią mu­ra­tor­ską Mi­ko­ła­ja Fel­len­stei­na po­le­ga­ją­cą na roz­bu­do­wie for­ty­fi­ka­cji zam­ku, co nas­tą­pi­ło o­ko­ło ro­ku 1415.


ZAMEK W 1. POŁOWIE XVIII WIEKU NA RYC. J.F.STEINERA


rzez ca­ły ok­res u­żyt­ko­wa­nia za­mek był wie­lo­krot­nie ob­le­ga­ny, cza­sa­mi sku­tecz­nie, przez woj­ska pol­skie, li­tew­skie, szwedz­kie, a póź­niej tak­że fran­cus­kie, ro­syj­skie o­raz nie­miec­kie. Pre­lu­dium dla wszyst­kich tych wy­da­rzeń sta­no­wi­ły ma­new­ry ar­mii li­tew­skiej i pol­skiej we wrześ­niu 1330 ro­ku, nie za­koń­czo­ne jed­nak sztur­mem na twier­dzę, po­nie­waż ani Ło­kie­tek, ani ksią­żę li­tew­ski Gie­dy­min nie po­sia­da­li od­po­wied­nie­go sprzę­tu ob­lęż­ni­cze­go, a i wys­zko­le­nie ich żoł­nie­rzy w tej dzie­dzi­nie sztu­ki wo­jen­nej po­zo­sta­wia­ło wie­le do ży­cze­nia. Wiek XIV u­pły­nął w mieś­cie bez więk­szych wy­da­rzeń i do­pie­ro la­tem 1410 ko­lej­ne po­dej­ście Po­la­ków us­krzyd­lo­nych zwy­cięs­twem pod Grun­wal­dem za­koń­czy­ło się pod­da­niem wa­row­ni, choć do­wo­dzą­cy krzy­żac­ką za­ło­gą kom­tur Wil­helm Ro­sen­berg bro­nił jej dłu­go i za­ciek­le. Zdo­bycz­ny za­mek tra­fił tym­cza­so­wo pod ku­ra­te­lę wo­je­wo­dy san­do­mier­skie­go Mi­ko­ła­ja z Mi­cha­ło­wa (Mie­cho­wa?), któ­ry wy­ka­zał się rzad­ko spo­ty­ka­ną ucz­ci­woś­cią wo­bec swo­je­go zwierz­chni­ka, zna­le­ziw­szy bo­wiem w zam­ko­wych kom­na­tach spo­ry skarb w po­sta­ci zło­tych przed­mio­tów li­tur­gicz­nych i oz­dób, dro­gich ksiąg, ob­ra­zów, klej­no­tów o­raz szat, prze­ka­zał wszys­tko Ja­giel­le, a ten z ko­lei roz­dzie­lił o­we bo­gac­twa po­mię­dzy Wa­wel a ka­ted­rę wi­leń­ską. Po pow­ro­cie w rę­ce krzy­żac­kie, w za­led­wie trzy la­ta po za­koń­cze­niu wiel­kiej woj­ny z Pol­ską pod groź­bą ko­lej­nej, tzw. woj­ny gło­do­wej Brod­ni­ca sta­no­wi­ła już sil­ny i dob­rze za­o­patrz­o­ny zes­pół ob­ron­ny wy­po­sa­żo­ny w blis­ko 70 ko­ni, 150 kusz, 13 cięż­kich bom­bard na ka­mien­ne ku­le i 28 lek­kich dział na ku­le o­ło­wia­ne, a tak­że tro­chę pro­chu, heł­mów i du­żą i­lość a­mu­nic­ji. Nie zna­my licz­by człon­ków za­ło­gi zam­ku, za­cho­wa­ły się za to spi­sy żyw­noś­ci z 1414 ro­ku, we­dług któ­rych w piw­ni­cach i kuch­ni kon­wen­tu znaj­do­wa­ło się kil­ka ga­tun­ków pi­wa trzy­ma­ne­go w becz­kach, po­nad 400 pół­tu­szek mię­sa, 356 szczu­pa­ków i 210 dor­szy, 270 ba­ry­łek o­le­ju, 32 be­czuł­ki sad­ła, 180 por­cji mię­sa wo­ło­we­go, 1150 ow­czych se­rów, 2 so­lo­ne wo­ły, 2 be­czuł­ki śled­zi, 4 łasz­ty (8 ton) ka­szy, 28 łasz­tów (55 ton) gro­chu, 12 be­czek ce­bu­li i 2 becz­ki czos­nku.


WIEŻA ZAMKOWA NA FOTOGRAFIACH Z POCZĄTKU XX STULECIA


od­czas dru­giej woj­ny pol­sko-szwedz­kiej (1655-1660) wo­kół mias­ta u­sy­pa­no sze­reg no­wo­żyt­nych for­ty­fi­ka­cji wzmac­nia­ją­cych bez­pie­czeń­stwo wa­row­ni - nie u­chro­ni­ło jej to jed­nak przed znisz­cze­nia­mi, z któ­rych się już nie pod­dźwig­nę­ła. W XVIII wie­ku chy­lą­cy się ku u­pad­ko­wi za­mek sta­n­owił do­raź­ną sie­dzi­bę kon­fe­de­ra­tów bar­skich, zaś po pierw­szym roz­bio­rze Pol­ski w la­tach 1787-89, a nas­tęp­nie na po­cząt­ku XIX stu­le­cia z po­le­cen­ia władz prus­kich pro­wa­dzo­no suk­ce­syw­ną roz­biór­kę skrzy­deł o­pusz­czo­nej już bu­dow­li, po­zy­ska­ny ma­ter­iał bu­dow­la­ny wy­ko­rzys­tu­jąc do pos­ta­wie­nia w mieś­cie pię­ciu no­wych ka­mie­nic. Być mo­że do cza­sów nam współ­czes­nych nie po­zo­sta­ło­by nic z o­wej krzy­żac­kiej twier­dzy, gdy­by nie de­cyz­ja kró­la Prus Fry­de­ry­ka Wil­hel­ma IV na­ka­zu­ją­ca wstrzy­ma­nie roz­biór­ki i wy­ko­na­nie prac nap­raw­czych przy wie­ży. Pierw­sze ba­da­nia ar­che­o­lo­gicz­ne roz­po­czę­to tu­taj pod ko­niec 1939 ro­ku, gdy na po­le­ce­nie o­ku­pa­cyj­nych władz nie­miec­kich od­sło­nię­to część fun­da­men­tów i piw­nic zam­ko­wych. Po woj­nie, w la­tach 1953-57 i 1970-76 kon­ty­nu­o­wa­no ba­da­nia po­łą­czo­ne z pod­ję­ciem niez­będ­nych czyn­noś­ci kon­ser­wa­tor­skich zmie­rza­ją­cych do a­dap­tac­ji od­kry­ty­ch piw­nic na wy­sta­wo­we sa­le mu­ze­al­ne.


ZAMEK NA PRZEDWOJENNEJ FOTOGRAFII



aj­mu­ją­ca pół­noc­no-za­chod­nią część daw­ne­go or­ga­niz­mu miej­skie­go wa­row­nia zbu­do­wa­na zos­ta­ła na pla­nie kwad­ra­tu o bo­ku ok. 45 met­rów, z ce­gły, na ka­mien­nej pod­mu­rów­ce. W o­gól­ny za­rys mu­ru ob­wo­do­we­go wpi­sa­no, na trzech na­ro­żach, wy­su­nię­te przed li­co mu­ru czwo­ro­bocz­ne wie­życz­ki, któ­re w XVII wie­ku zo­sta­ły nad­bu­do­wa­ne i ot­rzy­ma­ły ba­ro­ko­we heł­my, zbli­żo­ne for­mą do tych z zam­ku w Go­lub­iu. W czwar­tym na­ro­żu, od stro­ny pół­noc­nej, wzno­si­ła się po­tęż­nych roz­mia­rów dwu­nas­to­kon­dyg­na­cyj­na wie­ża o wy­so­koś­ci ok. 54 met­ry, dos­tęp­na z gan­ku ob­ron­ne­go, o­bie­ga­ją­ce­go gór­ne pięt­ra skrzy­deł zam­ko­wych. Wie­ża ta w dol­nych part­iach przy­ję­ła rzut sześ­cio­b­oku, w gór­nych zaś jest oś­mio­bocz­na. W ca­łej jej wy­so­koś­ci za­pro­jek­to­wa­no trzy po­zio­my ob­ron­ne: pierw­szy na trze­ciej kon­dyg­nac­ji w pos­ta­ci drew­nia­ne­go gan­ku wspar­te­go na gra­ni­to­wych krok­szty­nach, po­zo­sta­łe dwa zaś w ob­ręb­ie naj­wyż­szej częś­ci, zwień­czo­nej ta­ra­sem ob­ser­wa­cyj­nym, z ok­to­go­nal­ną nad­bu­do­wą nak­ry­tą pier­wot­nie na­mio­to­wym da­chem, a w la­ta­ch póź­niej­szych zgrab­ną ko­puł­ką. W skład zes­po­łu wcho­dzi­ły czte­ry 17-met­ro­wej wy­so­koś­ci skrzyd­ła ob­ie­ga­ją­ce nie­wiel­ki dzie­dzi­niec: w skrzyd­le wschod­nim miesz­czą­cym m.in. ka­pi­tu­larz, tuż o­bok wie­ży, u­lo­ko­wa­no prze­jazd bram­ny, w skrzyd­le po­łud­nio­wym sy­tu­o­wa­no kap­li­cę i re­fek­tarz, na­to­miast w za­chod­nim - dor­mi­tor­ium - syp­ial­nie bra­ci za­kon­nych i in­fir­mer­ię, czy­li szpi­tal. Pow­ierz­chnie piw­nicz­ne i par­ter wszys­tkich skrzy­deł zam­ko­wych peł­ni­ły funk­cje gos­po­dar­cze - we­dług lus­tra­cji z ro­ku 1664 mieś­ci­ły się tam kuch­nia krzy­żac­ka, iz­ba ku­chen­na, a tak­że skle­py w któ­rych zbo­ża i róż­ne rze­czy cho­wa­ją. Wa­row­nię ze wszyst­kich stron o­ta­czał nis­ki mur two­rząc sze­ro­kie mię­dzy­mu­rze, w ob­ręb któ­rego od stro­ny za­chod­niej wpi­sa­no wy­kusz lat­ry­no­wy, a od pół­noc­ne­go za­cho­du - kwad­ra­to­wą wie­życz­kę, zas­tąp­io­ną w 1415 cy­lind­rycz­ną bas­te­ją o śred­ni­cy o­ko­ło 10 met­rów. Po­nad­to z trzech stron o­ka­la­ła ją głę­bo­ka fo­sa, sta­no­wią­ca od­no­gę rze­ki Drwę­cy os­ła­nia­ją­cej za­mek od za­cho­du. Nie­re­gu­lar­ne przed­zam­cze w kszatł­cie li­te­ry L u­sy­tu­o­wa­no w częś­ci po­łud­nio­wej o­raz wschod­niej - po­sia­da­ło o­no cha­rak­ter gos­po­dar­czy i wraz z zam­kiem właś­ci­wym li­czy­ło 23 ty­się­cy met­rów kwad­ra­to­wych pow­ierz­chni.

PLAN ZAMKU Z XIV WIEKU:
1. WIEŻA GŁÓWNA, 2. DZIEDZINIEC, 3. PRZEJAZD BRAMNY, 4. WIEŻYCZKA NAROŻNA,
5. SKRZYDŁO MIESZKALNE (ZACHODNIE), 6. WYKUSZ LATRYNOWY, 7. MIĘDZYMURZE



spół­cześ­nie za­mek przed­sta­wia stan trwa­łej ru­iny z dob­rze za­cho­wa­ną wie­żą głów­ną i za­ry­sem skrzy­deł miesz­kal­nych ist­nie­ją­cych dzi­siaj nies­te­ty już tyl­ko na po­ziom­ie piw­nic, z któ­rych część sklep­io­na zos­ta­ła wtór­nie w dru­gi­ej po­ło­wie XX wie­ku. W piw­ni­cach tych funk­cjo­nu­je o­bec­nie skrom­ne, ale bar­dzo ład­ne mu­ze­um ar­che­o­lo­gicz­ne. Dos­tęp­na jest wie­ża z gór­nym ta­ra­sem wi­do­ko­wym na wy­so­koś­ci blis­ko 50 met­rów. Na te­re­nie ru­in zam­ku fun­kcjo­nu­je sklep z pa­miąt­ka­mi, w se­zo­nie od­by­wa­ją się tu­taj ins­ce­ni­zo­wa­ne tur­nie­je ry­cer­skie.


IMG  BORDER=1 style= IMG  BORDER=1 style=

EKSPOZYCJA MUZEALNA W PIWNICACH ZAMKOWYCH



Muzeum w Brodnicy
ul. Św. Jakuba 1
87-300 Brodnica
tel. (056) 49 505 70
e-mail: muzeumwbrodnicy(at)onet.pl

Muzeum jest otwarte dla zwiedzających:
w okresie 15. maj - 15. wrzesień codziennie od 10.00 do 17.00
w okresie 16. wrzesień - 14. maj w godz.:
w poniedziałki - zamknięte
we wtorki - od 8.00 do 16.00
od środy do piątku - od 8.00 do 15.00
w soboty - od 9.00 do 15.00
w niedziele i święta - od 10.00 do 14.00

Bilet wstępu kosztuje: 5 zł normalny i 3 zł ulgowy
Godziny otwarcia i ceny obowiązujące w roku 2015



IMG  BORDER=1 style= IMG  BORDER=1 style=

WIDOK Z WIEŻY NA STARE MIASTO (PO LEWEJ) I POŁOŻONY ZA DRWĘCĄ PARK WOLNOŚCI


IMG  BORDER=1 style= IMG  BORDER=1 style=

ODKRYTE PIWNICE ZACHODNIEGO SKRZYDŁA ZAMKU



a­mek stoi w cen­tral­nej częś­ci mias­ta, nie­o­po­dal ko­mi­sar­ia­tu po­li­cji i w bez­poś­red­nim są­siedz­twie par­ku im. Ja­na Paw­ła II. Z dwor­ca PKP na­le­ży iść o­ko­ło 1 km w kie­run­ku po­łud­nio­wym, dwo­rzec au­to­bu­so­wy u­lo­ko­wa­ny jest bli­żej - tyl­ko 5 mi­nut dro­gi pie­cho­tą, za ko­mi­sar­ia­tem. W pob­li­żu zam­ku znaj­du­ją się dwa ob­szer­ne par­kin­gi: je­den od stro­ny wspom­nia­ne­go ko­mi­sar­ia­tu, dru­gi zaś przy U­rzę­dzie Sta­nu Cy­wil­ne­go miesz­czą­ce­go się w daw­nym pa­ła­cu An­ny Wa­zów­ny. (ma­pa)





1. W. Antkowiak, P. Lamparski: Zamki i strażnice krzyżackie..., Graffiti BC 1999
2. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
3. M. Haftka: Zamki krzyżackie w Polsce, 1999
4. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce północnej i środkowej, Muza SA 1999
5. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001


IMG  BORDER=1 style= IMG  BORDER=1 style=

WIEŻA ZAMKU W BRODNICY



Kurzętnik - ruina zamku kapitulnego XIVw., 21 km
Sadłowo - relikty zamku rycerskiego XIV., 26 km
Bratian - relikty zamku wójtów krzyżackich XIVw.ok. 28 km
Golub-Dobrzyń - zamek komturski XIVw., przebudowany, 30 km
Kowalewo Pomorskie - relikty zamku komturskiego XIIIw., 33 km
Wąbrzeźno - relikty zamku biskupiego XIVw., 33 km
Radzyń Chełmiński - ruina zamku komturskiego XIIIw., 38 km
Lubawa - pozostałości zamku biskupów chełmińskich XIVw., ok. 39 km



STRONA GŁÓWNA

tekst: luty 2016
fotografie: czerwiec 2005