ZAMEK KRÓLEWSKI W KOŹMINIE

udowę murowanego zamku Orla ufundował przypuszczalnie w drugiej połowie XIV wieku Bartosz Wezenberg z Odolanowa, kasztelan nakielski, wojewoda poznański, który ziemię koźmińską otrzymał od króla Kazimierza Wielkiego jako sukcesor skazanego na śmierć głodową za zdradę Maćko Borkowicza herbu Napiwon. Po śmierci Bartosza, w 1408 roku warownię kupił Bartosz Sokołowski, a następnie w 1419 Mościc Przetpełkowic ze Stęszewa, przebudowywując ją i adaptując do wymagań obrony artyleryjskiej. Od 1449 roku Koźmin znajdował się we władaniu Hińczy z Rogowa, by w roku 1471 przejść na własność Bartłomieja z Iwanowic, którego ród przyjął nazwisko Koźmińskich. Na początku XVI stulecia Maciej Koźmiński sprzedał swe lokalne dobra Łukaszowi Górce, kasztelanowi poznańskiemu, po nim zaś na zamku rezydowali: syn Andrzej I i wnuk Andrzej II Górka. Po śmierci Andrzeja II w 1583 właścicielem klucza koźmińskiego został Stanisław Górka, który na stałe mieszkał w Kórniku i tam zmarł w roku 1592 - majątek przeszedł wtedy w ręce Stanisława Sędziwoja Czarnkowskiego, czasowego zarządcy Koźmina. Tenże Stanisław na starość przekazał warownię Katarzynie z Potulic Rozdrażniewskiej, przyszłej żonie Ludwika Weyera, który to będąc już mężem owej Katarzyny spieniężył ją (warownię, nie Katarzynę!) Stanisławowi Przyjemskiemu, wojewodzie poznańskiemu i kaliskiemu, w perspektywie marszałkowi koronnemu.

rzyjemski rozbudował zamek, zlikwidował też rozlewiska wodne w jego najbliższym otoczeniu. W 1623 gościł on tutaj króla Zygmunta III oraz jego syna Władysława, a w roku 1627 przyjmował w Koźminie poselstwo szwedzkie. Po jego śmierci zamek przeszedł na własność syna Andrzeja oraz jego żony Doroty Przyjemskiej, następnie rezydował tu Aleksander, a potem Władysław z małżonką Katarzyną Włostowską-Przyjemską. Katarzyna przeżyła Władka i w 1701r. wyszła ponownie za mąż, tym razem za Stanisława Kretkowskiego, cały swój majątek zapisując córce Ludwice Opalińskiej, która dwa lata wcześniej poślubiła Jana Kazimierza Sapiehę. Po śmierci Jana w 1730r. Koźmin przejął jego najstarszy syn Piotr, mąż stryjecznej siostry cara Zofii Marianny Skowrońskiej i szczęśliwy ojciec Jacka. 15 lat później okolicę nawiedziła wielka wichura, czyniąc poważne szkody w architekturze miasteczka jak i na samym zamku. Straszniejsze jednak zniszczenia nastąpiły nie od kapryśnej pogody, lecz od ludzi - wrogo usposobiony do Petersburga Piotr Sapieha naraził się Ruskim, co miało swoje następstwa w postaci najazdu kilkuset Moskali i ogołocenia przez nich zameczku z wszystkiego, co byli w stanie wynieść i ze sobą zabrać. Po tych wydarzeniach spadkobiercą dóbr koźmińskich została była żona Sapiehy Katarzyna Agnieszka, która otrzymała z nim rozwód i wyszła ponownie za mąż za Pawła Żywnego, a nie mając pomysłu na zagospodarowanie rezydencji sprzedała ją swemu krewnemu z rodu Sapiehów Kazimierzowi Nestorowi.

ZAMEK NA RYCINIE E.RACZYŃSKIEGO Z 1848 ROKU

owy właściciel nie przywiązywał zbyt dużej wagi do swej koźmińskiej siedziby - nie spełniała ona bowiem jego wymagań reprezentacyjnych i ostatecznie zamieszkała tu matka Sapiehy, dla której urządził on salę teatralną z pięknym plafonem przedstawiającym zamek. W 1791 klucz koźmiński zakupił feldmarszałek kawalerii pruskiej Fryderyk Adolf Kalkreuth, aby pięć lat później sprzedać go własnej żonie Charlotcie Rohde. Charlotta nakazała rozebrać średniowieczne skrzydło zachodnie i niedługo potem zbankrutowała, co skutkowało przejęciem jej majątku przez zarząd komisaryczny, a następnie wystawieniem zamku na licytację, gdzie w 1841 roku nabył go Karol Zygmunt Graetz. Niedługo potem budynkiem zainteresowało się Królewskie Kolegium Szkolne z Poznania, które w roku 1855 po długich negocjacjach odkupiło go wraz z parkiem i ogrodem za sumę 9 tysięcy talarów. Rozpoczęły się prace adaptacyjne i remontowe celem przekształcenia istniejącego gmachu w ewangelickie seminarium nauczycielskie, w międzyczasie jednak doszło do zawalenia się części skrzydła północnego i obsunięcia części dachu, co przesunęło termin otwarcia szkoły do roku 1865. Po zakończeniu I wojny światowej, gdy wybuchło Powstanie Wielkopolskie, zamek pełnił funkcję siedziby sztabu i niewielkiego szpitala wojskowego. Przyczyniło się to do jego dewastacji, jednak ogromnym wysiłkiem społeczników i ich organiczną pracą już na wiosnę 1919 uruchomiono pierwsze kursy nowego, katolickiego seminarium, które działało tutaj do 1939. Po wojnie w gmachu zamkowym ulokowano Szkołę Rolniczą, przekształconą w latach 1950-54 w Technikum Rachunkowości Rolnej, przemianowane w 1982 na Liceum Ekonomiczne i już całkiem niedawno na Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych.

ZAMEK NA POCZTÓWKACH Z LAT 20-YCH I 30-YCH XX WIEKU

oźmiński zamek ulokowano ok. 60 metrów od nieistniejących już murów miejskich i ok. 150 metrów na południowy zachód od Rynku, od którego dawniej oddzielał go staw. Warownia w swej pierwotnej formie stanowiła ceglane założenie na planie krótkiego prostokąta, wzmocnione trzema ukośnymi przyporami na narożach i małą wieżą-przyporą w narożniku północno zachodnim. Przy murze północnym ustawiono kwadratową wieżę bramną o boku około 9 metrów. Zabudowę wewnętrzną tworzył piętrowy gmach na planie kątownika, posiadający łącznie dziesięć izb mieszkalnych. Całość z dziedzińcem zajmowała powierzchnię ok. 1200 metrów kwadratowych. W latach 1419-1449 Mościc Przetpełkowic rozbudował zamek, kazał wówczas opłaszcować wieżę północno-zachodnią, która uzyskała formę zniekształconego koła, a do wieży bramnej polecił dodać czworoboczne przedbramie flankowane dwiema cylindrycznymi basztami o średnicy 6 metrów każda.

PLAN ZAMKU W KOŹMINIE:
KOLOR CZARNY - ZAMEK ŚREDNIOWIECZNY
KOLOR GRAFITOWY - MURY NOWOŻYTNE

olejnym zmianom bryła budowli poddana została w drugiej połowie XVI stulecia za czasów Andrzeja II Górki, który przekształcił ją w obronną rezydencję z centralnym punktem w postaci ośmiobocznej, trzykondygnacyjnej wieży głównej. Wzniesiono wówczas dom wschodni o wymiarach 10x33 metry, dzięki czemu powstało założenie trójskrzydłowe. Po przebudowie zamek zachował wszystkie walory obronne nadane mu w średniowieczu - nadal otoczony był lustrem wody i pozbawiony okien. W latach 30-ych XVII wieku kolejnej rozbudowy podjął się Stanisław Przyjemski. Dostawiono wówczas skrzydło południowe oraz rozebrano południową część XIV-wiecznego domu mieszkalnego, w jego miejscu sytuując nowy wjazd na dziedziniec. Stare przedbramie z masywnymi wieżyczkami z czasem popadło w ruinę. W wieku XVIII właścicielami rezydencji byli przedstawiciele rodu Sapiehów, którzy dokonali jej modernizacji, odnawiając stare fasady i całkowicie zmieniając wystrój wnętrz. Ostateczny, zachowany do czasów obecnych kształt zyskała budowla w XIX stuleciu, kiedy po rozbiórce skrzydła zachodniego powstała jej podkowiasta, trójskrzydłowa forma.

ZAMEK NA POCZTÓWCE Z OKRESU II WOJNY ŚWIATOWEJ

obecnym stanie zamek to oskarpowana, pokryta tynkami budowla, skomponowana z trzech domów ustawionych w otwartą od zachodu podkowę. Jej kubatura liczy ok. 15 tysięcy metrów sześciennych, a składa się na nią ponad 100 pomieszczeń ulokowanych na czterech kondygnacjach. Obecnie jedynym nawiązującym formą reliktem średniowiecza jest ceglana oktogonalna wieża zwieńczona nieładnym neobarkowym hełmem. Oprócz niej częściowo zachowały się fosy, a także pozostałości dawnego przedbramia i osłaniających go wieżyczek. Założenie prezentuje się bardzo efektownie od strony wjazdowej na dziedziniec, ale z pozostałych perspektyw już niekoniecznie. W zamku mieści się siedziba Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych oraz niewielkie lokalne muzeum.

POZOSTAŁOŚCI ŚREDNIOWIECZNEGO
PRZEJAZDU BRAMNEGO

SKRZYDŁO WSCHODNIE NIECO ZANIEDBANE

uzeum koźmińskie otwarte zostało uroczyście w 1988 roku z okazji obchodów 70. Rocznicy Powstania Wielkopolskiego. Obecnie składa się ono z pięciu izb:
1. Sali renesansowej w wieży - z kominkiem i wystrojem z XVI stulecia, portretami Łukasza z Koźmina (1370-1412), autora Kazań Gnieźnieńskich oraz poety, profesora UJ Benedykta z Koźmina (1497-1559), a także portretami trumiennymi Przyjemskich i serwantką (szafką na porcelanę) z czasów księstwa Warszawskiego.
2. Sali poświęconej dziejom miasta i organizacjom społecznym z ekspozycją w postaci ksiąg miejskich, pieczęci, historycznej prasy, dokumentów i judaików.
3. Sali poświęconej dziejom Koźmina po 1939 ze zbiorem sztandarów, pamiątkami na temat lokalnej OSP, Związku Hallerczyków i widokami zamku w różnych epokach historycznych.
4. Salki poświęconej współpracy pomiędzy Koźminem Wielkopolskim a holenderską gminą Made en Drimmelen.
5. Izby Pamięci i Tradycji Szkół z ciekawym zbiorem starych maszyn do pisania.
Muzeum otwarte jest w każdą środę w godz. 16.00-18.00 oraz w jedną niedzielę miesiąca - po uprzednim ogłoszeniu w "Echu Koźmina". Dla grup istnieje również możliwość zwiedzania Muzeum w innych godzinach, po uprzednim ustaleniu terminu z jego opiekunem.

Muzeum Ziemi Koźmińskiej
ul. Zamkowa 1
63-720 Koźmin Wlkp.
tel. (062) 721 68 28
(Informacje na temat muzeum pochodzą z 2007 roku)

FASADA POŁUDNIOWA ZAMKU

DZIEDZINIEC SZKOLNY

oźmin Wielkopolski leży przy trasie 42 łączącej Bydgoszcz z Wrocławiem. Dogodne połączenia zapewnia komunikacja PKS oraz kursujące sporadycznie pociągi. Zamek znajduje się w pobliżu Rynku w południowo-zachodniej części miasta. Parking darmowy na wspomnianym Rynku lub bezpośrednio pod zamkiem. (mapka) (2007)

1. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
2. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce północnej i środkowej, Muza SA 1999
3. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
4. Internet

WIEŻA GŁÓWNA

WIDOK NA ZAMEK OD STRONY
POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ

Jarocin - relikty zamku rycerskiego XIVw. (tzw. Skarbczyk), ok. 17 km
Radlin - ruina pałacu obronnego, ok. 25 km
Gołuchów - zamek rycerski XVIw., przebudowany, ok. 36 km
Milicz - ruina zamku książęcego XIV-XVIw., ok. 37 km
Sułów - ruina zamku książęcego XIVw., ok. 46 km
Rokosowo - zamek neogotycki XIXw., ok. 47 km

Więcej archiwalnych ilustracji zamku w Koźminie, a ponadto kilka tysięcy grafik, fotografii i pocztówek obrazujących inne polskie warownie znajdziesz na płytach CD w wydawnictwie Zamki na historycznej ilustracji. Szczegóły tutaj.