ZAMEK W ŚWIDWINIE - WIDOK OD POŁUDNIA

arowny zamek w Świdwinie zbudowany został po roku 1280 z fundacji margrabiego brandenburskiego Albrechta III albo księcia meklenburskiego Przybysława IV pochodzącego ze starej słowiańskiej dynastii Henryka Borwina. Ścisła data jego powstania nie jest znana współczesnym historykom - z zachowanych źródeł wiadomo tylko, że gmach wzmiankowany był jako Castrum Cschiveiben w dokumencie z 1317r., potwierdzającym sprzedaż warowni wraz z miastem przez margrabiego Waldemara biskupowi Henrykowi Wachholtzowi z Kamienia za 6 tysięcy marek w srebrze z prawem odkupienia w ciągu 14 lat. Blisko dwa lata później dobra świdwińskie za kwotę 11 tysięcy marek brandenburskich w srebrze przeszły na własność spółki duńskiego wikinga Mikołaja Olafsona i pomorskiego szlachcica, dworzanina księcia Warcisława, Wedigo von Wedel. Z czasem przedstawiciele rodu Wedlów przejęli udziały Duńczyka, stając się jedynymi właścicielami warowni.

REKONSTRUKCJA ZAMKU KRZYŻACKIEGO Z XV WIEKU
(WG. A.KĄSINOWSKIEGO I H.PASZUN)

kwietniu 1384 roku zadłużony wójt Nowej Marchii Henning von Wedel w zamian za dożywotnią rentę, obietnicę spłaty wierzycieli i domek pod Toruniem zrzekł się prawa do swoich dóbr na rzecz Krzyżaków, którzy na zamku osadzili wójta Wallrabe von Scharfenberga oraz dwunastu braci zakonnych i w utworzonej w ten sposób terytorialnej enklawie zorganizowali punkt komunikacyjny przy trakcie prowadzącym do Brandenburgii, skąd rekrutowała się większość nowych rycerzy zakonnych i skąd napływała znaczna pomoc militarna podczas wojen z Litwą oraz z Polską. Scharfenberg swój urząd piastował zaledwie przez pięć miesięcy, jednak w tym czasie zdołał on nagromadzić znaczne ilości wyposażenia oraz niezbędnego sprzętu, zaopatrując warownię w dwie małe i jedną wielką armatę oraz 25 kusz, a także sporą ilość żywności, niezbędną na wypadek oblężenia lub goszczenia rycerzy podróżujących z misją do Prus. Jednocześnie podjęte zostały kroki w celu budowy nowych i adaptacji istniejących zabudowań dla wymaganych regułą zakonną potrzeb, należy bowiem pamiętać, że oprócz wójta i braci zakonnych na zamku mieszkała liczna rzesza pracowników najemnych oraz załoga, m.in. intendent, leśniczy czy korpus szeregowych zbrojnych. Prace te prowadzone były bardzo powoli w latach 1400-10 oraz 1440-45, co tłumaczono znaczną odległością od właściwego terytorium Państwa, koniecznością walki z lokalną bandytierką, a także wojną i załamaniem się finansów krzyżackich po pamiętnej bitwie pod Grunwaldem. W 1455 poważnie osłabiony militarnie i finansowo Zakon odsprzedał Nową Marchię elektorowi brandenburskiemu Fryderykowi II, co miało odsunąć groźbę oddania tych ziem Polakom i sprzymierzonym z nimi książętom pomorskim, z zastrzeżeniem jednak prawa swobodnego przejazdu dla członków Zakonu i zaciężnych.

WIDOK ZAMKU W POŁOWIE XVII WIEKU NA RYCINIE M.MERIANA.

ZAMEK NA POCZTÓWCE Z 1909

owi gospodarze tych ziem, elektorzy Fryderyk II i jego następca Jan z Kostrzyna rozbudowali zamek, w jego pomieszczeniach lokując urzędy starostwa nad Reczem, Choszcznem, Ińskiem i Drawnem. 85 lat później, w czerwcu 1540 roku, Świdwin znalazł się w rękach faworyzowanego przez elektora Jana z Kostrzyna rycerskiego zakonu joannitów, wcześniej rezydujących w komandorii w Chwarszczanach - nowe miejsce pobytu zapewniało im znakomite warunki, przygotowane dla pełnienia równoważnych funkcji jeszcze za czasów panowania w mieście Zakonu Krzyżackiego. Pierwszym komandorem (komturem) Świdwina został Melchior von Barfus, zaś jego następcą wielce zasłużony dla miasta Frantz von Neumann z Żagania - łącznie przez 268 lat zakonnych rządów w Nowej Marchii komturów było około piętnastu. W 1630 roku joannici utracili warownię na rzecz Szwedów, którzy po trzydniowym oblężeniu zajęli ją i obsadzili stałą załogą pod dowództwem gen. Montaigne - dotychczasowy komtur wraz ze świtą zbiegł do Polski, do Czaplinka, gdzie przebywał aż do 1650. Zamek powrócił w ręce prawowitych gospodarzy po pokoju westfalskim (kończącym wojnę trzydziestoletnią) w roku 1648, jednak zniszczenia dokonane przez okupanta, a także kolejne wojny, przede wszystkim trzecia wojna północna (1700-21) mocno nadwątliły jego mury i wnętrza. Dlatego też w pierwszej połowie XVIII wieku komandor Aleksander von Wattensleben podjął szeroko zakrojone działania przy renowacji i przebudowie siedziby konwentu - uwzględniając nowe potrzeby funkcjonalne i mieszkaniowe postawiono wówczas w miejscu dawnych budynków nowe, nawiązujące w formie do modnego w tamtym okresie baroku. Prace te kontyunowali Fryderyk Wilhelm von Kalkstein oraz przyszły minister gabinetu królewskiego hr. Karl Wilhelm von Fickenstein, w efekcie zamek pozbawiony został cech obronnych i przyjął formę reprezentacyjnej barokowej rezydencji.

DZIEDZINIEC ZAMKOWY NA POCZTÓWCE Z 1913, PO LEWEJ SKRZYDŁO GOTYCKIE

1808 król pruski Fryderyk Wilhelm III podpisał edykt, stwierdzający kasację dóbr kościelnych, co uderzyło również w zakon joannitów, doprowadzając do likwidacji komandorii świdwińskiej, której ostatnim komturem był hr. Fryderyk Leopold Kalenin, niegdyś pułkownik wojska polskiego. Odtąd w przejętych przez państwo zamkowych salach mieściły się: w skrzydle południowym - siedziba sądu, we wschodnim - urzędy: podatkowy i kastralny, w zachodnim - więzienie, natomiast w skrzydle północnym - zbrojownia. W ciągu kilkudziesięciu lat poprzedzających II wojnę światową zabytek nie był poddawany żadnym pracom remontowym, co destrukcyjnie wpłynęło na jego stan techniczny, który u schyłku XIX wieku określany był jako zły i pogorszył się jeszcze po pożarze, jaki na początku lat 50-ych strawił północne skrzydło zamku. Niedlugo potem podjęto decyzję o odbudowie całości w formie częściowo nawiązującej do czasów krzyżackich, a po części przywracającej stan z XVIII wieku, po czym plan ów w latach 60-ych ubiegłego stulecia szczęśliwie zrealizowano.

POCZTÓWKA Z 1920

ycerski zamek stanął w bezpośrednim sąsiedztwie szerokiego rozlewiska dogodnego do przeprowadzenia brodu, na piaszczystej łasze rzecznej wyniesionej i umocnionej przez nawiezienie głazów narzutowych i kamiennych otoczaków. Pierwotnie składał się on z wysokiego na blisko 12 i grubego na 2,5 metra obwodu warownego na planie nieregularnego trapezu o zaokrąglonych narożnikach, oraz wystawionego przy kurtynie północnej budynku mieszkalnego o wymiarach około 14x38 metrów, którego wnętrze składało się z dwóch sal: Rycerskiej o długości 22 metrów, i drugiej, mniejszej komnaty o długości ok 8 metrów. Jego nieregularny rzut zdradza pochodzenie meklemburskie, gdzie zamki wieloboczne lub koliste stanowiły w tym czasie model obowiązujący w architekturze obronnej. Prawdopodobnie w latach 1300-15 na zachód od przejazdu bramnego wzniesiono basztę na planie kwadratu o boku ok. 8 metrów, nieznacznie przewyższającą koronę murów i pełniącą funkcję strażnicy kontrolującej ruch na pobliskim trakcie. Po przejęciu zamku przez Zakon Krzyżacki nastąpił proces jego reorientacji w bardzo ważny strategicznie ośrodek władzy zakonnej. Na wschód od bramy postawiono tymczasowe skrzydło mieszkalne, rozebrano dom północny, murując na jego miejscu nowy ceglany budynek, wykorzystujący pełną długość północnego odcinka obwodu warownego. Nowy dom wójta był podpiwniczony i liczył trzy kondygnacje. Funkcje magazynowe pełniły piwnice, na parterze umieszczono kuchnię, izby knechtów oraz stajnie. Szczególnie reprezentacyjne było pierwsze piętro ze schodami w obrębie przylegających do fasady drewnianych krużganków. Mieściła się tam kaplica oraz prywatne pokoje kapelana i wójta, a także refektarz i pokoje gościnne. Wyposażony w strzelnice strych przeznaczono na magazyny dla produktów rolnych, a w czasie oblężenia stanowił dodatkowy dogodny punkt obrony. Pomiędzy kaplicą, a sąsiednim, zapewne gospodarczym skrzydłem znajdowało się przejście do wychodka. Średniowieczną wieżę nieco obniżono, w jej dolnych kondygnacjach ulokowano więzienie, nad nimi znajdowała się izba dla załogi. Na czworobocznej podstawie wzniesiono cylindryczną i ceglaną nadbudowę o średnicy 8 i łącznej wysokości 26 metrów z wąskimi otworami strzelniczymi oraz gankiem, z poziomu którego można było razić intruza wrzątkiem lub gorącą smołą. W roku 1700 wieżę zwieńczono barokowym hełmem. W latach 1704-58 rezydujący w Świdwinie joannici przebudowali dom gotycki i wznieśli dwa budynki przy pozostałych kurtynach. Zabudowania te otrzymały wewnętrzną fasadę ze zdobieniami w kształcie pilastrów, a wnętrza uzyskały nawiązujący w duchu do klasycystycznego baroku reprezentacyjny wystrój. W sąsiedztwie warowni zasypano odnogę Regi oddzielającą wyspę zamkową od miasta. Po 1776 zasypano także fosy, uprzątnięto z dziedzińca nagromadzony przez wieku gruz i go wybrukowano.

PLAN ZAMKU Z XIV WIEKU:
1. BASZTA, 2. PRZEJAZD BRAMNY, 3. SKRZYDŁO PÓŁNOCNE

dbudowany w latach 60-ych XX wieku zamek stanowi obecnie siedzibę miejskiego ośrodka kultury. W skrzydłach barokowych funkcjonuje dziś biblioteka dla dzieci i dla dorosłych, są tu też pracownie artystyczne. W skrzydle gotyckim znajduje się m.in. sala widowiskowa na 200 osób, historyczna sala rycerska, pub i in. Zamek można zwiedzać w dni powszednie w godzinach od 8.00 do 19.00, ale tylko w grupach i z przewodnikiem. Wydatki: w zależności od wielkości ekipy tzw. historyczny rekonesans zamkowy kosztuje 15 lub 30 zł (łączny koszt dla całej grupy). Zwiedzanie w dni wolne od pracy po wcześniejszym kontakcie tel. (094) 365 27 47, (094) 365 05 , (094) 365 28 39 lub 0 606 422 369 - odpłatność wynosi wtedy 60 zł. Na specjalne życzenie organizowane są dodatkowe atrakcje, m.in. pokaz walk rycerzy, rzut wiankiem do krowich rogów i dramatyczna obrona przed zbójem. Można również wejść na wieżę: przyjemność ta w 2005 roku kosztowała 3 zł.

Świdwiński Ośrodek Kultury
ul. Niedziałkowskiego 17
78-300 Świdwin
tel. (094) 365 22 77

DZIEDZINIEC WSPÓŁCZEŚNIE - FOT. KOL. SAMICZAK

widwin położony jest przy trasie kolejowej Szczecin-Koszalin - zatrzymują się tutaj pociągi pospieszne. Do miasta istnieje dogodny dojazd autobusami PKS z Drawska, Koszalina i Gryfic. Po wyjściu ze stacji PKP (obok znajduje się maleńki dworzec autobusowy) trzeba skręcić w prawo na południowy zachód i podążać wpierw ul. Kościuszki, a następnie przechodzącą pod XIV-wieczną wieżą bramną ul. 1 Maja. Po minięciu bramy należy przejść jeszcze ok. 300 metrów, stamtąd zamek jest już dobrze widoczny. Dojście zajmuje 10 minut. Dobra wiadomość dla zmotoryzowanych: w pobliżu zamku miejsc parkingowych jest pod dostatkiem. (2005)

1. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
2. M. Haftka: Zamki krzyżackie w Polsce, 1999
3. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce północnej i środkowej, Muza SA 1999
4. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
5. Tygodnik Świdwiński

ZAMEK OD WSCHODU, PO PRAWEJ NAJSTARSZE SKRZYDŁO GOTYCKIE

Lipie - pozostałości zamku biskupiego XIVw., ok. 16 km
Połczyn-Zdrój - zamek rycerski XIVw., przebudowany, ok. 24 km
Resko - pozostałości zamku rycerskiego Borków XIVw., ok. 24 km
Strzemiele - dwór obronny XVIw.(?), ok. 30 km
Płoty - rycerska wieża mieszkalna XIII-XVIw., ok. 36 km
Płoty - zamek Ebersteinów XVIIw., ok. 36 km
Stare Dębno - pozostałości zamku rycerskiego XIVw., ok. 40 km