ZREKONSTRUOWANY BUDYNEK BRAMNY
OBECNIE MIEŚCI SIĘ TUTAJ GALERIA

ierwsza źródłowa wzmianka o Łowiczu pochodzi z bulli gnieźnieńskiej z 1136 roku, gdzie wymieniony jest on jako uposażenie arcybiskupstwa w Gnieźnie. W tym czasie przypuszczalnie funkcjonował już tutaj drewniano-ziemny zespół warowny, przekształcony w późniejszym okresie w mansio - dwór biskupi stanowiący centralny ośrodek władzy dla lokalnych ziem, od czasów Konrada Mazowieckiego określanych mianem kasztelanii. Choć nie ma na to jeszcze jednoznacznych dowodów, z dużą porcją prawdopodobieństwa można założyć, że właśnie w miejscu wspomnianego zespołu dworskiego arcybiskup gnieźnieński Jarosław Bogoria Skotnicki zbudował murowany zamek wzmiankowany w relacji Janka z Czarnkowa jako de novo muris fortissimis aedicavit. Owa notka napisana została w roku 1355, śmiało można więc przyjąć za jego początek wczesny okres panowania w Polsce króla Kazimierza Wielkiego.

TEREN ZAMKOWY OSŁONIĘTY JEST OD DROGI SZCZELNĄ PALISADĄ

ZAMEK I MIASTO NA RYCINIE BRAUNA I HOGENBERGA Z 1616 ROKU

czasach panowania na tronie gnieźnieńskim Jarosława Bogorii Skotnickiego Łowicz wraz z przyległymi włościami, liczącymi aż 111 miejscowości, stanowił największy kompleks majątkowy należący do Kościoła ówczesnej Polski. Potęga ekonomiczna biskupa - drugiej de facto po królu osoby w państwie - była tak sugestywna, że niejednokrotnie sam Kazimierz Wielki tytułował Jarosława "księciem". Następcą jego został Janusz Suchywilk Strzelecki, którego kłótnie z władcą Mazowsza Siemowitem III doprowadziły do konfliktu zbrojnego uwieńczonego oblężeniem zamku w kwietniu 1382. Koniec XIV stulecia wyciszył spory, co dobrze wpłynęło na rozwój zarówno miasta jak i siedziby biskupów, rozbudowanej w stylu gotyckim i upiększanej wraz z pojawianiem się na tym urzędzie kolejnych bogaczy. Pomimo funkcji reprezentacyjnej zespół wciąż jednak posiadał znaczne walory obronne, o czym świadczy pochodzący z 1478 spis uzbrojenia zamku łowickiego, w którym wyliczono 24 działa i 22 sztuki ręcznej broni palnej, a ponadto po 15 hełmów i pancerzy kolczych oraz trochę innego sprzętu wojennego.

WIDOK J.W. ZBLIŻENIE NA ZAMEK

ierwszej dużej rozbudowy warowni dokonał na początku XVI wieku arcybiskup Jan Łaski, sławetny w tamtym okresie humanista i mecenas sztuki. Z licznych podróży po krajach południowej i zachodniej Europy przywiózł on potrzebę przemian estetycznych wraz z architektem Bartolomeo Bereccim, który mu owe zmiany wprowadził w życie. Gmach uzyskał nową renesansową szatę z dwoma wyodrębnionymi członami: obejmującym dawne gotyckie budowle Arx Superior oraz Castrum Interior - zamkiem niskim pełniącym funkcję przedzamcza. Następcy Łaskiego: Mikołaj Dzierzgowski (1545-1559), Jakub Uchański (1562-81) i Stanisław Karnowski (1581-1603) kontynuowali prace, które przekształciły surową dotychczas warownię w siedzibę prymasów, gdzie podejmowano najznamienitszych gości, w tym królów, nuncjuszów papieskich i zagranicznych posłów. Dwór biskupi był nie tylko ostoją nauki, ale również kultury - bawili w nim Piotr Skarga, Andrzej Modrzewski, a w latach późniejszych m.in. Stefan Batory, kanclerz Zamoyski czy Zygmunt III Waza. Według relacji współczesnych pamiętnikarzy oraz gości zamek prymasowski z przełomu XVI i XVII stulecia określany był jako wyborny i zbudowany z kunsztem. Nie licząc straży, na co dzień mieszkało w nim szesnaście osób: burgrabia, sędzia, lekarz, poborcy, pisarze, kapelan, płatnerz oraz puszkarz.

FRAGMENT MURÓW Z (NOWĄ) BRAMĄ WJAZDOWĄ

koło 1620 roku Wawrzyniec Gembicki otoczył zamek narysem bastionowym, przebudował też jego wnętrza i zmienił wystrój zewnętrzny zgodnie z wymaganiami ceremoniału dworu prymasowskiego. Pomimo tych zabiegów warownia nie przeciwstawiła się naporowi oddziałów szwedzkich i 4. września 1655 roku poddała się bez walki. Decyzję o wpuszczeniu Szwedów podjął Hieronim Radziejowski, zdrajca w czarnej sukience, który chcąc podlizać się nowej władzy urządził przy tej okazji wspaniałe powitanie. Ta jednak nie zamierzała w jakiś szczególny sposób troszczyć się o stan prymasowego gniazdka. W związku z nasilającą się wojną partyzancką ufortyfikowała je, kilkakrotnie doprowadzając przy tym do pożarów pustoszących zamkowe wnętrza; profanacji uległa kaplica, zniszczono wspaniałe niegdyś ogrody. Opuszczając pośpiecznie warownię w czerwcu 1656 Szwedzi rozgrabili ją i częściowo wysadzili w powietrze. Dzieła zniszczenia dokonali mieszkańcy miasta, którzy pod nieobecność załogi wojskowej sami rzucili się do grabieży. Pokój ze Szwecją nie poprawił istniejącej sytuacji, bowiem już pięć lat później zawiązała się Rokosz Lubomirskiego - wojna domowa króla ze zbuntowaną magnaterią. W tym czasie Łowicz, będący formalnie siedzibą prymasa, posiadał załogę złożoną z sił królewskich. Wiemy, że w związku ze śmiercią biskupa Wacława Leszczyńskiego monarcha wysłał ordynans do komendanta Łowicza w osobie niejakiego Gossa, aby po wyprowadzeniu ciała godnej pamięci Jmci Xdza biskupa gnieźnieńskiego zarazem zamek łowicki zamykał i w nim wszelką ostrożność zachował, a to respektem zawieruchy i zamieszania jakiego, które przy takich aktach zwykło się przytrafiać.

RYCINA DAHLBERGA Z ROKU 1655

RYSUNEK Z. VOGLA WYKONANY PO 1794
WIDOCZNE SCHODY KU ZAMKOWI WYSOKIEMU - PO LEWEJ KORDEGARDA

o zakończeniu operacji wojennych zamek nie nadawał się do zamieszkania, biskupi rozpoczęli więc jego gruntowny remont, sami zajmując sąsiednie Łyszkowice i dwór skierniewicki. Starania o odbudowę zniszczonej rezydencji podejmowali kolejni purpuraci: Wacław Leszczyński herbu Wieniawa, Mikołaj Prażmowski herbu Belina oraz Michał Radziejowski herbu Junosza - za rządów tego ostatniego odzyskała na krótko dawny blask. Później jednak rozpoczął się jej konsekwentny upadek, władza kościelna bowiem skupiła się na nowych pałacach w Wolborzu i Skierniewicach, bardziej komfortowych z odpowiednim dla Panów w kieckach poziomem luksusu. Częściowo opuszczony gmach z wyschniętą fosą stał się jeszcze areną walk konfederacji barskiej, kiedy ostatecznie zamienił się w ruinę. W roku 1783 część dekoracji architektonicznej w postaci fryzów, obramień okien, kartuszy itp. z inicjatywy księżnej Heleny Radziwiłłówny zdemontowano i przewieziono do Arkadii pod Nieborowem, gdzie wmurowano ją w feeryczne budowle stanowiące elementy romantyczne rozległego parku w stylu angielskim. Kilka lat później brat króla i ostatni prymas I RP Jerzy Poniatowski urządził w zachowanych pomieszczeniach zamkowych manufakturę płótna, zaś w 1792 założono tam drukarnię. Po konfiskacie dóbr kościelnych przez zaborców obiekt stał się własnością rządu i uległ powolnej rozbiórce trwającej od 1822 do 1871. W okresie I wojny światowej na jego terenie zorganizowano cmentarz wojskowy, a po 1945 przez obszar zamku niskiego poprowadzono obwodnicę w kierunku Łodzi, niszcząc bezpowrotnie tę część założenia. Pozostały relikty zamku górnego, które od roku 1993 znajdują się w rękach osoby prywatnej.

RELIKTY ZAMKOWE NA POCZTÓWCE Z LAT 20-YCH XX WIEKU
WIDOK Z DROGI PROWADZĄCEJ DO MIASTA (W GŁĘBI KRZYŻE CMENTARNE)

arownia arcybiskupa Skotnickiego powstała na nizinnym brzegu wśród podmokłych łęgów nad Bzurą. Regularne ceglane założenie składało się z czworobocznego narysu murów obronnych o boku ok. 35 metrów oraz wysuniętej z lica od wschodu czworobocznej wieży bramnej. Zabudowę wąskiego dziedzińca stanowiły dwa domy: szeroki na 13 metrów budynek północny pełniący zapewne funkcję pałacu i wąski dom południowy o charakterze pomocniczym. Narożnik pałacu zwierał się z basztą bramną, biegł tędy chodnik do kaplicy ulokowanej na jej górnej kondygnacji. Dziedziniec zamku mierzył ok. 10 metrów szerokości, zaś pełna powierzchnia założenia wynosiła ok. 1200 metrów2. Całość otoczona była murem obwodu zewnętrznego, poprowadzonym nieregularnie i zamykającym międzymurze. XIV wieczna rezydencja biskupów stanowiła inspirację dla budowniczych późniejszego zamku w Borysławicach Zamkowych, który był do niej uderzająco podobny.

PLAN ZAMKU WG B. GUERQUINA

a początku XVIw. z inicjatywy Jana Łaskiego warownię podzielono na zamek wysoki - Arx Superior obejmujący gotyckie założenie i Castrum Interior - zamek niski pełniący rolę przedzamcza. Całość zespołu okalała głęboka fosa zasilana wodą ze strumienia Bobrówka, dodatkowo zamek wysoki otoczony był murem i drugą fosą. Tam też mieściła się część rezydencjalna w postaci trzykondygnacyjnego domu, zwanego Wyższym, o układzie pięter: magazynowe przyziemie, parter z dużą pięciookienną salą i dwoma skromniejszymi izbami wyposażonymi w kominki, oraz piętro z siedmiookienną salą, której strop zdobiony był wizerunkami pięknymi i kulami złocistymi, a ściany obiegał fryz z podobiznami królów polskich. Pozostałe dwie komnaty piętra posiadały po dwa okna, kamienne posadzki i takież kominki. Z budynku prowadziło przejście do kaplicy prymasowskiej pw. św. Anny, św. Mikołaja i św. Barbary, a także do domu południowego, zwanego Niższym. Dominantę stanowiły dwie baszty: cylindryczna baszta na zamku wysokim pełniąca funkcję magazynu materiałów wybuchowych oraz niższa wieża o podstawie kwadratowej. Prace budowlane na zamku niskim ograniczyły się do wzniesienia obiektów zaplecza gospodarczego i umocnień. Drewniana zabudowa placu skupiła się przy zamku wysokim od południa oraz od wschodu i obejmowała mieszkania dla służby, urzędników i załogi wojskowej, drugą kaplicę oraz inne obiekty o charakterze gospodarczym.

PLAN ZAMKU Z 1656 ROKU WG DAHLBERGA
KOLOR CIEMNY OZNACZA FOSĘ

ajwiększe przekształcenia w układzie zespołu zamkowego nastąpiły w latach 1560- 1620 za panowania na tronie gnieźnieńskim Jakuba Uchańskiego i jego następców: Stanisława Karnkowskiego oraz Wawrzyńca Gembickiego. Prymas Uchański w orbicie zamku niskiego zbudował olśniewający wystawnością renesansowy pałac z dwupiętrową loggią arkadowo-kolumnową, rozbudował murowane pomieszczenia gospodarcze usuwając wcześniej wszystkie budy i baraki wykonane z drewna, zatroszczył się także o wzmocnienie obronności: podniósł mury, pogłębił i poszerzył fosy. Za jego czasów powstała imponująca basteja ogniowa oraz renesansowe ogrody kwaterowe, do których można było przejść drogą przez groblę lub przez jeden z trzech istniejących mostów. Zamek górny i dolny połączone zostały w jeden organizm, podczas gdy funkcje dolnego zaczęło pełnić nowe przedzamcze z zabudowaniami drewnianymi. Wszystkie domy zostały otynkowane i zwieńczone attykami, zaś wieże przekryto hełmami. Po 1610 zlikwidowano ozdobne attyki zastępując je stromymi dachami, a całość założenia ufortyfikowano nowoczesnym układem bastionowym z murami skośnymi, niższymi od gotyckich i znacznie lepiej przystosowanymi do odpierania ataków artyleryjskich. System ten został wzmocniony podczas okupacji szwedzkiej 1655-56 przez postawienie dodatkowej osłony zewnętrznej w postaci rawelinu. Zamek łowicki z 1. połowy XVII stulecia przypominał bardziej okazałą rezydencję magnacką niż zespół obronny, a pod względem bogactwa formy dystansował inne tego typu obiekty na Mazowszu, w tym zamki królewskie.

WIDOK RUIN ZAMKU WYSOKIEGO Z SATELITY
OD POŁUDNIA I ZACHODU WIDOCZNE POZOSTAŁOŚCI FOSY

POZOSTAŁOŚCI MURÓW PRZY BUDYNKU BRAMNYM

amek łowicki początku XXI wieku to ledwie nieregularny pagórek z pozostałościami murów średniowiecznej części gotyckiej, w niewielkim stopniu zrekonstruowanych. Z warowni zachowały się liczne detale architektoniczne i elementy kamieniarki: obramienia okien, fryzy, kartusze. Nie zobaczy się ich jednak na terenie ruin - zostały wywiezione stąd pod koniec XVIII stulecia i wykorzystane jak pierwiastki romantyczne przy budowie zbioru gen. Klickiego w Łowiczu oraz Przybytku Arcykapłana w Arkadii. W ogóle niewiele się tutaj zobaczy, ponieważ obiekt znajduje się w rękach prywatnych i otacza go szczelna palisada z napisami "ZAKAZ WSTĘPU". Napisów tych lepiej nie ignorować, bowiem posesji pilnują psy - dorodne ONki. Według informacji prasowych właściciel planuje w niedalekiej przyszłości uruchomić w gotyckich piwnicach zamkowych coś na kształt miejsca spotkań towarzyskich wraz z małym muzeum.

Zamek otwarty jest dla zwiedzających
w grupach min. 10-osobowych
bilet wstępu kosztuje 10 zł, uczniowie 5 zł

kontakt: Wojciech Mikołaj Gronecki
ul. Zamkowa 1, Łowicz
tel: 66 77 92 635

NIE JEST TO PRZYJAZNE MIEJSCE - SZCZEGÓLNIE DLA TURYSTÓW INDYWIDUALNYCH

uina stoi około 2 km od centrum Łowicza, po zachodniej stronie drogi - obwodnicy miasta łączącej piękną Łódź z równie piękną Warszawą. Obwodnica na tym odcinku nosi nazwę ...ul. Zamkowej. Pod bramą wjazdową na teren posesji mieści się niewielki dziki parking. (mapa) (2008)

1. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
2. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
3. M. Nagielski: Miasta i twierdze RP w dobie rokoszu J. Lubomirskiego, 2000
4. A. R. Sypek: Zamki i warownie ziemi mazowieckiej, Trio 2002
5. J. Szymczak: Zamki i pieniądze w średniowiecznej Polsce, 2000
6. Spacerownik po regionie - Łowicz, Gazeta Wyborcza, 2008
7. Internet

RELIKTY ZAMKU ŁOWICKIEGO WMUROWANE W ŚCIANY PRZYBYTKU ARCYKAPŁANA W ARKADII

Sobota - zamek gotycki, obecnie dwór z XIXw., ok. 19 km
Sochaczew - ruina zamku książęcego XIVw., ok. 28 km
Oporów - zamek szlachecki XVw., ok. 34 km
Brochów - kościół obronny XIVw., ok. 40 km

Będąc w Łowiczu warto przy okazji zobaczyć również:

Przy Starym Rynku olbrzymią Bazylikę katedralną Wniebowzięcia NMP i św. Mikołaja z XV wieku z wnętrzem o wystroju renesansowo-barokowym. Miejsce wiecznego spoczynku 12 arcybiskupów gnieźnieńskich i prymasów Polski. Korpus katedry oplata pięć kaplic grobowych z XVI-XVIIw.

Nieco na południe od katedry przy ul. Pijarskiej barokowy kościół oo. Pijarów z oryginalną monumentalną fasadą. Wystrój wnętrza również barokowy, ołtarze z tłustymi aniołkami Plerscha, freski M. A. Palloniego

Jeszcze dalej na południe przy Al. Sienkiewicza bieluteńki klasztor bernardynek z XVIIw. Jest to zakon ścisły, gdzie obowiązują 3 śluby zakonne i klauzura. Łowickie bernardynki zarabiają na własne utrzymanie prowadzeniem przyklasztornej zagrody. Trudnią się hafciarstwem, introligatorstwem, wypiekają opłatki i komunikaty.

Nieopodal Nowego Rynku przy ul. Długiej najstarsza łowicka świątynia - kościół św. Ducha wzniesiony w 1404r., przypuszczalnie jako podmiejski kościół szpitalny. Wewnątrz cztery kaplice, wystrój z XVIII-XXw. Bardzo charakterystyczne są wygodne ławki z wyściełanymi siedziskami. Przy kościele wieża z hełmem cebulowym, fundowana przez arcyb. Wawrzyńca Gembickiego.

Na zachód od Starego Rynku przy ul. Podrzecznej poewangelicki kościół z 1. połowy XIXw. z oryginalną fasadą z sześciokolumnowym portykiem upodobniającym ją do greckich świątyń antycznych. Obecnie mieści się tutaj galeria "Browarna".

W południowo-wschodniej części miasta przy ul. Pałacowej znajduje się baronia gen. Klickiego, do której budowy wykorzystano cegły i elementy architektoniczne z zamku łowickiego. Aktualnie mieści się tutaj prywatna galeria sztuki.

Nieopodal baroni stoi wieża - kolejny element zespołu romantycznego gen. Klickiego, w skład którego obok dwóch wymienionych wchodzą jeszcze: kaplica i domek dozorcy. Wieża powstała w l. 20-ych XIXw. - również tutaj wykorzystano materiał budowlany z zamku prymasowskiego.

W położonej kilka kilometrów na południe od Łowicza wsi Arkadia romantyczny park w stylu angielskim założony pod koniec XVIIIw. przez księżną Helenę z Przeździeckich. Na terenie pięknego parku szereg budowli nawiązujących formą do symboliki antycznej: Grota Sybilli, Łuk Kamienny, Dom Murgrabiego, Świątynia Diany, Cyrk, Akwedukt i in.