ZAMEK KRZYŻACKI W OSTRÓDZIE

ierwsza krzyżacka strażnica funkcjonowała na tych terenach już około 1270 roku. Była to drewniano-ziemna konstrukcja ulokowana na miejscu wcześniejszego grodu pruskiego, na wysepce otoczonej wodami jez. Drwęckiego i rzeki Drwęcy. Ostróda stanowiła początkowo siedzibę wójta podległego komturstwu w Dzierzgoniu, jednak wraz z ekspansją Państwa Krzyżackiego na pobliskie okolice Działdowa, Nidzicy i Olsztynka postanowiono w rozwijającej się osadzie zorganizować autonomiczną komturię dla ziemi sasińskiej. Wzrost znaczenia miasta i jego nowe funkcje jako ważnego ośrodka administacji zakonnej wymagały nowej, bardziej reprezentacyjnej siedziby, co pociągnęło za sobą decyzję o budowie dużego murowanego zamku, rozpoczętej przez komtura Guntera von Hohenstein w roku 1349. Główne prace murarskie prowadzone były w latach ok. 1350-80, czynności wykończeniowe trwały jednak znacznie dłużej, prawdopodobnie do 1408. W międzyczasie (1381) będącą w fazie budowy, ale już funkcjonującą warownię najechały i spaliły wojska wielkiego księcia litewskiego Kiejstuta - podczas tego najazdu spłonęła przypuszczalnie również wspomniana wcześniej drewniana strażnica. 10 lat później Ostródę, jako jedną z pierwszych w Państwie Krzyżackim, wyposażono w działa armatnie.

REKONSTRUKCJA ZAMKU W OSTRÓDZIE. RYS. J. ORŁOWSKI
ŹRÓDŁO: M.KLAT, J.MYKOWSKI, W.ANTKOWIAK - KRZYŻACKIE TAJEMNICE: ZAMKI, SKARBY, ODKRYCIA

a cztery miesiące przed batalią pod Grunwaldem komturia ostródzka dysponowała dużym potencjałem ekonomicznym i militarnym. W prowadzonych przez komtura Gamrotha von Pintzenau zamkach i dworach w maju 1410 znajdowało się 128 zbroi, 88 hełmów, 262 kusze, 54 tarcze, 23 działa, a także kilka beczek materiałów wybuchowych. Potyczka grunwaldzka przyniosła tragiczną śmierć komturowi ostródzkiemu Pintzenau, a na wieść o zwycięstwie polsko-litewskiego oręża rycerz Mikołaj von Doringen przytomnie zorganizował niewielki oddział zbrojny i wykorzystując niedobory kadrowe Niemców łatwo opanował zamek, w którym na rozkaz króla złożono przewożone do stołecznego Malborka zwłoki poległych w walce: wielkiego mistrza Urlyka von Jungingena oraz wspomnianego już nieszczęsnego Gamrotha von Pintzenau. Warownia trafiła pod zarząd księcia Janusza Mazowieckiego, lecz już we wrześniu 1410 ponownie zajęli ją zakonni. Podobna sytuacja miała miejsce podczas kolejnego wielkiego konfliktu w roku 1454 - po 2-dniowym oblężeniu gmach zbrojnie przejęli powstańcy Związku Pruskiego, ale również i wtedy Krzyżacy bardzo szybko upomnieli się o swoje. Ostatecznie zamek przeszedł w polskie ręce po sekularyzacji Zakonu po roku 1525, umieszczono w nim wtedy siedzibę starostwa (ostatnim komturem a zarazem pierwszym starostą był Quirin Schlick). Przez całe XVI i XVII stulecie Ostróda pozostawała w arendzie różnorakich rodów magnackich, m.in. w latach 1633-43 władał nią zgermanizowany Piast, książę na Brzegu i Legnicy Jan Chrystan. Przywilej ten otrzymał w zamian za niespłacony przez elektora Jerzego Wilhelma posag jego żony, pruskiej księżnej Doroty Sibilli Hohenzollern.

ZAMEK NA POCZĄTKU XX WIEKU

BRAMA ZAMKOWA NA PRZEDWOJENNEJ POCZTÓWCE

ojny ze Szwecją i Rosją nie zrujnowały warowni, wręcz przeciwnie - wpłynęły nawet pozytywnie na jej wartości obronne. Zmodyfikowano wówczas umocnienia zamku, otaczając go wałami oraz bastionami ziemnymi. Prawdziwą klęskę przyniósł miastu dzień 21 listopada 1788 roku, gdy w następstwie wielkiego pożaru w Ostródzie spaliło się ponad 160 budynków, a będący skutkiem pożogi wybuch beczek z prochem w zamkowych piwnicach doszczętnie zniszczył jego skrzydło wschodnie wraz z wieżą. Uszkodzone fragmenty budowli zrekonstruowano (bez części wschodniej i wieży) - likwidując przy tym strych - i ulokowano w niej urząd pruskiego starosty. W czasie wojen napoleońskich gmach pełnił funcję głównej kwatery wojsk niemiecko-rosyjskich. Później stacjonowali tu Francuzi wraz z Napoleonem Bonaparte, który w zamku zorganizował swój sztab dowódczy i osobiście przebywał tutaj w okresie od 21 do 30 marca 1807. Podupadłą warownię adaptowano w kolejnych latach na cele administracyjne - mieściły się w niej mieszkania prywatne, urzędy powiatu oraz sąd. W trakcie ofensywy radzieckiej zimą 1945 roku zamek podzielił tragiczny los miasta i spłonął. Odbudowa podjęta w 1977 została już chyba zakończona (widziałem jeszcze rusztowania, więc wielki znak zapytania), a zabytek pełni obecnie funkcję miejskiego ośrodka kultury.

RUINA PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ

urowany kompleks zamkowy zlokalizowano w północno-zachodnim narożu osady miejskiej. Zapewne nie tworzył on wspólnego systemu fortyfikacji z miastem, od którego oddzielała go fosa zasilana przez odnogę rzeki Drwęcy. Ceglaną budowlę wzniesiono na planie zbliżonym do kwadratu o bokach 45x47 metrów. Wokół otoczonego drewnianymi krużgankami dziedzińca postawiono cztery skrzydła o identycznej szerokości (14 metrów), dwukondygnacyjne, podpiwniczone, kryte dwuspadowym, zapewne ceramicznym dachem. Nad wschodnim skrzydłem budowli wznosiła się stojąca w rogu dziedzińca wysoka wieża (zniszczona podczas wielkiego wybuchu i w późniejszych latach rozebrana). Na osi skrzydła zachodniego umieszczono bramę wjazdową, którą poprzedzało piętrowe przedbramie oraz długi, blisko 100-metrowy most z drewna. Rozkład pomieszczeń w obrębie średniowiecznej zabudowy nie został ostatecznie rozpoznany. Najważniejszą, reprezentacyjną partią zamku było skrzydło południowe. Na pierwszym piętrze mieściły się: gotycka kaplica, mieszkanie komtura i refektarz. Pozostałe frgmenty czworoboku zgodnie z regułą musiały obejmować kapitularz, infirmerię, dormitoria braci i komnaty gościnne. Pomieszczenia piwnic i parteru, podobnie jak w innych zamkach konwentualnych, były przeznaczone na cele gospodarcze. Mieściły się tu przede wszystkim składy żywności, drobnego sprzętu i inne lokale użytkowe - kuchnia, spiżarnia, browar, piekarnia. Nie wiadomo, gdzie ulokowano zbrojownię, która w 1383 wyposażona była aż w 130 zbroi i tylko w 25 hełmów. Ostatnią kondygnację (strych) wypełniały pomieszczenia spichrzowo-obronne. O ich ogromnym znaczeniu gospodarczym świadczy wzmianka, według której w 1407 roku komtur Ostródy Fryderyk von Zollern dysponował niebotycznym zapasem zboża, liczącym ponad 468 łasztów (ok. 1 mln litrów), przechowywanym w tychże składach na zamku głównym i w spichlerzach na przedzamczu.

PLAN ZAMKU

rzypominający dziś troszeczkę pruski fort albo wielką ceglaną stodołę bezwieżowy krzyżacki zamek otoczony jest przez brzydką XX-wieczną zabudowę. Obecnie mieści się w nim Centrum Kultury i Sportu, muzeum, galeria oraz być może również kawiarnia. Dokładnie nie wiem, bo zastałem drzwi zamknięte. (2001)

Centrum Kultury i Sportu w Ostródzie
Agencja Upowszechniania Kultury
ul. Mickiewicza 22, 14-100 Ostróda
tel. (0 89) 646 28 84

ZAMEK LATEM - ZDJĘCIE EWA I MAREK WOJCIECHOWSCY

1. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
2. M. Haftka: Zamki krzyżackie w Polsce, 1999
3. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce północnej i środkowej, Muza SA 1999
4. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
5. M. Klat, J. Mykowski: Krzyżackie tajemnice: zamki, skarby, odkrycia 2002
6. R. Sypek: Zamki i obiekty warowne Państwa Krzyżackiego, Agencja CB 2000

DZIEDZINIEC

AUTOREM ZDJĘCIA SĄ RÓWNIEŻ M. E. WOJCIECHOWSCY.
WIĘCEJ ZNAJDZIESZ NA STRONIE www.poczta-polska.pl/mw

Karnity - zamek neogotycki XIX, ok. 25 km
Lubawa - pozostałości zamku biskupów chełmińskich XIVw., ok. 30 km
Olsztynek - zamek krzyżacki XIVw., przebudowany, ok. 30 km
Dąbrówno - pozostałości zamku krzyżackiego XVw., ok. 36 km
Olsztyn - zamek kapituły warmińskiej XIVw., ok. 40 km