OBRONA ZAMKU W 1587

o śmierci Mikołaja Wolskiego, marszałka wielkiego koronnego i starosty olsztyńskiego, sporządzony został w 1631 roku szczegółowy opis olsztyńskiej rezydencji. Wśród wielu obiektów urzędnicy królewscy zanotowali m.in. informacje o kaplicy zamkowej. Zaznaczyli oni, że kaplica była na wieży przy baszcie, była murowana, a prowadziły do niej odrzewia z ciosanego białego kamienia. Wewnątrz był ołtarz murowany, drewniane sklepienie z desek, pomalowane, ale już zniszczone, i podobnie zniszczona podłoga, po której niebezpiecznie było chodzić. Poszycie nad kaplicą uległo całkowitej degradacji i zapadło się. Z opisu wynika więc, że w tym okresie stan budowli pozostawiał już wiele do życzenia. Kres świetności królewskiego obiektu przyniosły wojny ze Szwecją. Przodkowie ABBY nie mieli litości: zamek zdobyli, rozkradli i pozostawili w ruinie, z której nigdy się nie podniósł. W roku 1722 rozpoczęła się rozbiórka jego murów, a pozyskany budulec wykorzystano do wznoszenia miejscowego kościoła.

BASZTA SOŁTYSIA

ZAMEK GÓRNY

rawdopodobnie najstarszą częścią jurajskiej warowni był zamek górny, wzniesiony z miejscowego wapienia na szczycie skalistego wzgórza. Zbudowany był on na planie nieregularnego czworoboku; w narożniku południowo-wschodnim stała okrągła wieża o średnicy 8 i wysokości 20 metrów, a obok niej znajdowała się murowana cysterna na wodę. Wspomniana wieża nie posiadała wejścia w tradycyjnym tego słowa znaczeniu, bowiem otwór, którym można się było dostać do jej wnętrza, ulokowano na wysokości 8 metrów od podstawy. Aby ją zdobyć trzeba było użyć kołowrotu lub specjalnie skonstruowanego pomostu. Wieża pełniła dwie zasadnicze funkcje: w normalnych czasach stanowiła azyl dla więźniów, a podczas najazdów pełniła rolę ostatniego punktu obrony i schronienia dla tych, którzy przeżyli. Obok wieży powstał niewielki dziedziniec, zamknięty od północy domem mieszkalnym, zastąpionym w czasach późniejszych dwoma większymi budynkami, z których dolny połączony był z jaskinią, mieszczącą się u podnóża wapiennego wzgórza. Tam znajdował się gmach królewski, wykorzystywany zapewne przez starostów, oraz tzw. kamieniec, zajmowany przez urzędników zwanych również starostami, choć w tym przypadku chodziło zapewne o przebywających na stałe na zamku podstarościch olsztyńskich. Tamże zlokalizowane były kaplica i skarbiec, pomieszczenia dla kadry urzędniczej i tej części familii zamkowej, która obsługiwała elitę. Wejście na zamek górny prowadziło aż przez trzy bramy.

REKONSTRUKCJA ZAMKU Z XVI WIEKU.
ŹRÓDŁO: I.T. KACZYŃSCY "ZAMKI W POLSCE POŁUDNIOWEJ".

koło roku 1530 w skład założenia wchodziła wieża bramna, most prowadzący na zamek górny, dwie bramy, dom mieszkalny, kaplica, wieża "więzienna", stajnie, cegielnia, kuźnia oraz mieszkania dla czeladzi. W budowli bramnej znajdowało się mieszkanie wrotnego (bramnego). Na początku XVI wieku został wydzielony zamek dolny i utworzono odseparowane systemem murów i fos dwa gospodarcze podzamcza. Na drugim końcu rozległego założenia stanęła samotna baszta, zwana Sołtysią. Już poza murami, bezpośrednio przy zamku mieszkali rzemieślnicy zatrudnieni w warsztatach pracujących na jego potrzeby. W latach późniejszych układ przestrzenny warowni zmienił się nieznacznie, a obok zasygnalizowanej wcześniej przebudowy domu mieszkalnego najważniejszą modernizacją było ceglane, ośmiokątne zwieńczenie cylindrycznej wieży, dzięki któremu osiągnęła ona wysokość 26 metrów. W okresie rozkwitu cały zespół obronny obejmował teren przekraczający 2000 metrów sześciennych i był jednym z największych i najlepiej umocnionych w całym regionie.

PLAN ZAMKU W OLSZTYNIE: PO LEWEJ BASZTA SOŁTYSIA,
PO PRAWEJ ZAMEK GÓRNY Z WIEŻĄ

o czasów nam współczesnych względnie dobrze zachował się zamek górny z okrągłą wieżą i fragmentami budynków mieszkalnych, a także stojąca nieopodal baszta Sołtysia. Na linii fundamentów dostrzec można również wyznaczone przez kilkudziesięciocentymetrowej wysokości murek zarysy zamku dolnego i podzamczy. Usytuowana na kamiennym, zwanym Słonecznymi Skałami wzgórzu budowla wyraźnie góruje nad wsią. Bez większego wysiłku można ją dostrzec z wieży klasztoru na Jasnej Górze. I choć z samego zamku pozostało niewiele, to jego usytuowanie wśród "porozrzucanych" wapiennych skał sprawia, że widok, jaki wyłania się podróżującym od strony Częstochowy, co wrażliwszym zapiera dech w piersiach. Ruiny warowni stanowią jedną z żelaznych atrakcji turystycznych regionu - z tego też względu szczególnie w weekendy i dni świąteczne bywa tam równie tłoczno jak w centrum Częstochowy. Wstęp jest biletowany, ale wystarczy trochę pogłówkować i można wejść za darmo (nie warto oszukiwać , bo ceny raczej symboliczne). Ze szczytu wzgórza rozciąga się wspaniały widok na hutę Częstochowa. Całkiem niedawno została odremontowana i udostępniona dla zwiedzających baszta Sołtysia, skąd widok jest jeszcze wspanialszy. Na koniec dodam, że w ruinach domu mieszkalnego kręcono sceny do serialu "Czarne chmury".

ZAMKOWE WZGÓRZE

WIDOK RACZEJ RZADKI: W OGÓLE NIE MA LUDZI!

lsztyn jest położoną około 15 kilometrów na południowy wschód od Częstochowy (kierunek Kielce) niewielką wsią z rynkiem, której życie wydaje się całkowicie podporządkowane turystyce (mapa). Kiedyś dojeżdżał tam autobus podmiejski z Częstochowy; teraz nie wiem. Zmotoryzowani mogą parkować na jednym z kilku parkingów płatnych, ale w dni "wysokiego ryzyka" i z tym mogą mieć problemy. Wystarczy jednak - podobnie jak z biletami wstępu - trochę pogłówkować i można zaparkować swoje cztery kółka tuż pod zamkiem i to za zupełną darmochę :-). (2003)

WIEŻA Z PEWNEJ ODLEGŁOŚCI
PRZYPOMINA NIECO FABRYCZNY KOMIN

TO CIEMNE, TO DOBUDÓWKA Z CEGŁY

Mstów - warowny klasztor kanoników laterańskich XIII-XVIw., ok. 13 km
Częstochowa - warowny klasztor XIV/XVw., przebudowany, ok. 18 km
Ostrężnik - pozostałości zamku, ok. 21 km
Suliszowice - pozostałości strażnicy królewskiej XIVw., ok. 25 km (przez Janów)