ZAMEK W UNIEJOWIE WIDOK OD STRONY PARKU

ajstarsze zachowane dokumenty wzmiankujące castrum w Uniejowie pochodzą z 1339 roku i odnoszą się do opisu zniszczeń spowodowanych przez najazd krzyżacki latem 1331 roku. Opis ten dotyczy drewnianej jeszcze warowni wzniesionej przypuszczalnie w XII wieku przez nieznanych dziś fundatorów. Budowę murowanego zamku łączyć można z osobą arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorii ze Skotnik, współpracownika króla Kazimierza Wielkiego i wybitnego budowniczego, z którego inicjatywy powstały warownie w Łowiczu, Opatówku pod Kaliszem i w Kamieniu na Krajnie. Wystawiony w latach 1350-1365 obiekt stanowić miał uzupełnienie systemu kazimierzowskich twierdz granicznych, broniąc wraz z Łęczycą, Sieradzem i Kołem dostępu do centrum państwa od północy i północnego-zachodu. Posiadał więc on wybitnie militarny charakter, co nie uratowało go jednak przed zdobyciem i splądrowaniem w roku 1381 przez Bernarda z Grabowa, zbrojnie domagającego się zaległego spadku po swoim bracie, staroście uniejowskim Pełce. W połowie XV stulecia zamek poddano gruntownej przebudowie i dodatkowo ufortyfikowano, co i tym razem nie przeszkodziło w zajęciu go w 1492 roku przez znanego wielkopolskiego warchoła Wawrzyńca Kośmidra Gruszczyńskiego z Iwanowic, toczącego z arcybiskupem Zbigniewem Oleśnickim prywatną wojnę o Koźmin. W tym czasie budowla prócz zadań rezydencjalnych i obronnych pełniła też funkcję kościelnego archiwum oraz biblioteki - w Uniejowie odbywały się zjazdy duchowieństwa, a w trakcie wojny trzynastoletniej na zamku trzymano cenne kosztowności i relikwie. Ponadto mieściło się tu więzienie dla innowierców i nieposłusznych księży, ale nie tylko. Jednym ze świeckich lokatorów owego przybytku był gdański rzeźbiarz Hans Brandt skazany w 1485 za ucieczkę z pieniędzmi, jakie otrzymał od Zbigniewa Oleśnickiego tytułem zlecenia na wykonanie nagrobka św. Wojciecha dla katedry w Gnieźnie. Nierzetelny artysta schronił się w Prusach, gdzie został złapany, a następnie osadzony w uniejowskim więzieniu, w którym chcąc niechcąc swe dzieło ukończył.

FASADA PÓŁNOCNA ZAMKU, PRZYJACIEL LUDU 1843

ZAMEK NA RYCINIE K. STRONCZYŃSKIEGO Z POŁOWY XIX STULECIA

1525 roku zamek spłonął. Dziesięć lat zajęła staroście Stanisławowi z Gomolina jego odbudowa, podczas której staroświecki gotyk zastąpiono szatą renesansową, a charakter obronny ustąpił wymaganiom rezydencjalnym. Ostatecznie większą część swych warownych cech obiekt zgubił w 1. połowie XVII wieku. Należał on wówczas do biskupów: Jana Wężyka (1627-39) i Macieja Łubieńskiego (1641-52), i to głównie z ich inicjatywy nadano mu nową formę wczesnobarokowej rezydencji. Niewielkie remonty, spowodowane przede wszystkim zniszczeniami potopu szwedzkiego i wojną domową króla ze Stanisławem Lubomirskim, prowadzone były w Uniejowie jeszcze przez biskupa Krzysztofa Antoniego Szembeka w połowie XVIII stulecia, choć swe podstawowe znaczenie siedziby prymasów zamek utracił już pod koniec wieku XVII, kiedy duchowni książęta przenieśli swe dwory do Łowicza i Skierniewic. Po sekularyzacji dóbr kościelnych przez władze pruskie w 1796 roku znaczna część warowni została opuszczona i dopiero w 1836 rząd carski przekazał ją, wraz z tytułem hrabiego, estońskiemu generałowi Karolowi Toll, rzekomo w nagrodę za zasługi w tłumieniu powstania listopadowego. Nowy właściciel prawdopodobnie nigdy do zamku nie przyjechał. Osiadł tu jego syn Aleksander, który dokonał niezbędnych remontów i modnie ukształtował romantyczny zespół parkowy. Rodzina Aleksandra pokochała nowe pielesze, częściowo się spolonizowała i pozostawała w Uniejowie do końca I wojny światowej (jeden z jej członków zginął nawet w Powstaniu Warszawskim). W dwudziestoleciu międzywojennym w murach zamkowych funkcjonował pensjonat i szkoła, a podczas okupacji wykorzystywano je jako magazyn zboża, węgla i soli, która wżarła się w cegły i do dziś niszczy ich strukturę. W latach 1956-67 gmach wyremontowano, a następnie adaptowano początkowo na archiwum, później na zespół hotelowo-gastronomiczny i tę funkcję pełni on do dziś.

RODZINA TOLLÓW I ICH ZAMEK NA FOTOGRAFIACH Z POCZĄTKÓW XX WIEKU

ZAMEK NA POCZTÓWKACH Z LAT 60-YCH XX WIEKU

amek arcybiskupów gnieźnieńskich zbudowano na zachodnim brzegi rzeki Warty, na sztucznie usypanym kopcu ziemnym, kilkadziesiąt metrów od jej obecnego koryta. Pierwotna warownia Jarosława Skotnickiego zajmuje centralną partię obecnego założenia. Składała się ona z czworobocznego obwodu murów (23x29 metrów) z przelotem bramnym (1) od południa, przylegającego do zachodniej kurtyny trzypiętrowego domu mieszkalnego (2), do którego od strony dziedzińca dostawiono kaplicę (3), oraz z cylindrycznej wieży (4) ulokowanej na zewnątrz w połowie kurtyny wschodniej. Licząca 9 metrów średnicy i wysoka na 25 metrów wieża stanowiła podstawowy element obronny tego niewielkiego założenia o całkowitej powierzchni ca. 700 metrów2. W połowie XV stulecia do zachodniego skrzydła dostawiono w narożach dwie czworoboczne, trzypiętrowe wieże mieszkalne (5). Na miejscu dawnego wjazdu zbudowano czworoboczną wieżę bramną (6), całość zaś otoczono niskim murem tworzącym międzymurze (7) o szerokości 6,5 metra. Powierzchnia zamku wzrosła do 1350 metrów2 - w jej skład wchodziły wówczas dwie wieże mieszkalne, budynek bramny, wieża ostatniej nadziei (stołp) oraz dom z kaplicą.

REKONSTRUKCJA ZAMKU PO ROZBUDOWIE Z POŁOWY XV WIEKU

odczas realizowanej przez Stanisława z Gomolina przebudowy, w okresie 1525-1534 wzniesiono gmach w kształcie litery L (8), łączący przejazd bramny z wieżą główną, którą nadbudowano o kolejną kondygnację. W nowym budynku umieszczono m.in. kaplicę zamkową z piękną polichromią, częściowo zachowaną do czasów obecnych. Sto lat później zabudowano przestrzeń międzymurza (9) pomiędzy wieżą południowo-zachodnią a basztą bramną i ujednolicono barokową bryłę powstałego tym sposobem skrzydła południowego. Bramę wjazdową przyozdobiono barokowym portalem tworząc z niej element dominujący w elewacji południowej. Odtąd zamek składał się z trzech skrzydeł mieszkalnych oraz trzech wież. Po zniszczeniach z czasów XVII-wiecznych konfliktów zbrojnych jego bryła nie uległa już zasadniczym zmianom. Istotne przekształcenia wprowadzili tu dopiero Tollowie, którzy kazali rozebrać łączący narożne wieże mieszkalne mur zachodni, stawiając na jego miejscu klasycystyczny taras ze schodami (10) na osi parku.

PLAN ZAMKU W UNIEJOWIE
KOLOR CZARNY PRZEDSTAWIA ZARYS ZAMKU ŚREDNIOWIECZNEGO

ZAMEK W UNIEJOWIE

Najdawniejszą częścią zamku jest wieża w stylu XIV wieku wzniesiona; budowa jej jest okrągła, wsparta trzema czworokątnymi szkarpami, w których wnętrzu umieszczone były schody na różne jej piętra prowadzące. Równej dawności jest część mieszkalna, dotykająca wieży. Tu mieści się owa kaplica błogosławionego Bogumiła, która teraz urządzona jest na mieszkanie dla służby. Z czasów starostwa Stanisława Gomolińskiego pozostały wewnętrzne mury otaczające dziedziniec, dziś na stajnie zamienione, jako tem przekonywa znajdująca się tutaj kamienna tablica, u góry mająca herb Jelita, a na niej następujący napis wypukłem głoskami: Stanislao de Gomolin Morio Siradiensis terrae generali protunue capilaneo existente arx restaurata. Anno Domini 1534. Z zewnętrznej części zamku, która w tymże czasie była wzniesioną, dolna zaledwie część murów pozostała, górna zaś gdzie były urządzone strzelnice od dawna jest zwaloną. Do epoki arcybiskupa wężyka odnosi się południowa i zachodnia strona zamku, gdzie teraz są główne mieszkalne pokoje. Mają one budowę prostą, styl nowo włoski, a nad bramą wielką mieści się marmurowa tablica z herbem Wąż i napisem łacińskim, którego dla zbytniej wysokości trudno odczytać, rok tylko 1638 i nazwisko Wężyka są wyraźne.

Tygodnik Ilustrowany, 1860

CHROMOLITOGRAFIA NA PODSTAWIE RYCINY Z. KOSTRZEWSKIEGO Z 1860 ROKU

amek w Uniejowie jest jedną z najlepiej zachowanych budowli obronnych na terenie województwa łódzkiego i jednym z nielicznych tego typu obiektów w Polsce, które przez cały okres istnienia były użytkowane. W wyniku czterech dużych akcji budowlanych pierwotna surowość jego formy uległa z czasem zatarciu, wciąż jednak dostrzec tutaj można pierwiastki średniowieczne w postaci ciasnego dziedzińca i gotyckiej wieży, a we wnętrzach - nieco młodszej, ale równie klimatycznej sklepionej kolebkowo kaplicy ozdobionej freskami z przedstawieniem św. Wojciecha, Chrystusa i Matki Boskiej. Od wielu lat zamek użytkowany jest przez Radę Naczelną Zrzeszenia Studentów Polskich i pełni rolę ośrodka konferencyjno-szkoleniowego oraz hotelu z pokojami w cenach: od 110 zł za jedynkę i 170 zł za dwójeczkę (w roku 2008). W wyodrębnionej jego części funkcjonuje restauracja. Obiekt udostępniony jest do zwiedzania w ograniczonym zakresie, na pewno jednak nie codziennie - w tej kwestii najlepiej pytać się personelu. Bez ograniczeń natomiast dostępny jest dziedziniec oraz 37-hektarowy park, w którym rośnie 60 gatunków drzew i krzewów, niekiedy egzotycznych, jak cyprysik, kłęk kanadyjski czy platan. Każdego roku w pierwszy weekend lipca organizowany jest w Uniejowie Wielki Turniej Rycerski.

Zamek w Uniejowie
99-210 Uniejów, ul. Turecka 12
tel. (063) 28 88 145
fax. (063) 28 89 086
biuro@zamekuniejow.pl

PORTAL BRAMNY
ZE ŚLADAMI GOTYCKICH OKIEN

WIEŻA OSTATNIEJ NADZIEI

amek położony jest na lewym brzegu Warty, w pobliżu mostu na trasie 72. Jadący z kierunku Turku powinni tuż przed mostem skręcić w lewo. Nadjeżdżający od strony Łodzi, Łęczycy, Koła oraz Łasku na rondzie w Uniejowie powinni kierować się na Turek i za mostem skręcić w prawo w uliczkę prowadzącą na przyzamkowy parking. Droga dojazdowa do zameczku jest dobrze oznakowana. Dojście z Rynku ul. Ogrodową i Turecką, a następnie przerzuconą przez rzekę kładką dla pieszych. Do Uniejowa dojechać można autobusem PKS, najlepiej z Łodzi lub Turku - połączenia praktycznie co godzinę. Brak połączenia kolejowego. (mapa) (2008)

1. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
2. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce północnej i środkowej, Muza SA 1999
3. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
4. L. Kajzer: Zamki i dwory obronne w Polsce centralnej, Wydawnictwo DiG 2004
5. P. Machlański, J. Podolska: Uniejów. Spacerownik po regionie, dodatek GW 2008

WIDOK ZAMKU Z MOSTU NA WARCIE

JESZCZE JEDNO SPOJRZENIE
- TYM RAZEM OD FRONTU

Besiekiery - ruina zamku rycerskiego XV/XVIw., ok. 28 km
Łęczyca - zamek królewski XIVw., częściowo w ruinie, ok. 32 km
Koło - ruina zamku królewskiego XIVw., ok. 34 km
Borysławice Zamkowe - ruina zamku możnowładczego XVw., ok. 36 km