BASZTA HALSZKI NA ZAMKU W SZAMOTUŁACH

rywatny zamek Nałęczów Szamotulskich zbudowany został u progu XV stulecia w północnej części miasta, na lewym nizinnym brzegu rzeki Sanny. Przypuszczalnie było to ceglane, regularne założenie z czworobocznymi wieżami, otoczone zasilaną wodami wspomnianej wyżej rzeczki fosą. W roku 1513 Katarzyna Szamotulska wniosła budowlę jako ślubne wiano Andrzejowi Górce, który przekształcił ją (budowlę, nie żonę) w duchu renesansu, a w 1518 wybudował wysoką ceglaną basztę, strzegącą wjazdu na teren warowni. W roku 1549 baszta ta została przebudowana przez poznańskiego muratora Jana Czeterwana (w 1869 częściowo ją zrekonstruowano). Po śmierci Andrzeja obiekt trafił w ręce jego syna, wojewody poznańskiego Łukasza Górki, by w latach późniejszych stanowić siedzibę wielu znamienitych rodów wielkopolskich, m.in.: Gostyńskich, Rokossowskich, Korzobok-Łąckich czy Mycielskich. W XVIII i XIX wieku dwuskrzydłowy gmach przekształcono w sposób zacierający jego pierwotnie obronny charakter. W roku 1837 budowlę przejął pruski następca tronu Fryderyk Wilhelm, a następnie przekazał ją przedstawicielom książęcego rodu Sachsen Coburg-Gotha. W 1869 rozpoczęto generalny remont zamku, połączony z częściową jego rekonstrukcją, a już zupełnie niedawno, bo w latach 1976-89 będący efektem przebudowy pałac regotyzowano. Obecnie pełni on funkcje muzealne.

ZAMEK W PIERWSZEJ POŁOWIE XIX WIEKU WG E.RACZYŃSKIEGO...

...I OBECNIE. FOT. EWA MAŁYSZKA.

HALSZKA

Najstarszym elementem założenia obronnego jest ceglana wieża, zwana basztą Halszki. Wzniesiono ją jako budowlę obronną, a następnie przystosowano do celów mieszkalnych. Wieża zbudowana jest na planie prostokąta o wymiarach około 8x11 metrów i posiada cztery kondygnacje. Związana jest z nią smutna historia córki Beaty Kościelskiej i kniazia ostrogskiego Eliasza Elżbiety Katarzyny z Ostrogskich, zwanej pieszczotliwie Halszką. Warta ogromny majątek szlachcianka już jako 14-latka porwana została (nieskutecznie) przez młodego kniazia Dymitra Sanguszko, za co czekał go najwyższy wymiar kary. Potem sprawujący nad nią symboliczną opiekę (ojciec już nie żył) Zygmunt August oddał Halszkę wojewodzie poznańskiemu Łukaszowi Górce, od którego wystraszona dziewczyna szybko uciekła do klasztoru dominikanów w odległym Lwowie, gdzie wzięła ślub z młodym kniaziem Symeonem Słuckim. Król jednak związku tego nie zaakceptował, anulował małżeństwo, a Elżbiecie nakazał powrót do Łukasza. Nie chcąc spełniać swych małżeńskich obowiązków, Halszka przez 14 lat więziona była w słynnej baszcie szamotulskiego zamku. Księżniczka mogła zeń wychodzić jedynie w celu uczestniczenia w odprawianych w pobliskiej kolegiacie nabożeństwach. Jej podły mąż - gorliwy zwolennik reformacji - zasłynął z faktu, iż kościoły katolickie w swych dobrach przekazał na zbory luterańskie, a kielichy i monstrancje kazał przetopić na prywatne potrzeby. Nieprzychylni Górce opowiadali, że z pozyskanego w ten sposób kruszcu polecił wykonać złote obroże dla swoich psów. W 1573 Łukasz III Górka bezpotomnie zszedł z tego świata i dopiero wówczas Halszka odzyskała wolność. Popadła jednak w obłąkanie i zmarła w niespełna trzy lata po swoim wrednym małżonku.

WIEŻA POZOSTAŁA Z GOTYCKIEGO ZAMKU W SZAMOTUŁACH - RYCINA NAPOLEONA ORDY

PLAN ZAŁOŻENIA ZAMKOWEGO W SZAMOTUŁACH:
1. ZAMEK, 2. BASZTA HALSZKI, 3. FUNDAMENTY BASZT GOTYCKICH, 4. BAŻANTARNIA

zamotuły leżą około 35 km na północny zachód od Poznania. Zamek ulokowany jest nieopodal Rynku, w północnej części miasta - od dworca PKP prowadzi tutaj szlak turystyczny. Cały kompleks otacza park z urodziwym, wiekowym drzewostanem. Obecnie w dawnym zamku (od 1990) mieści się Muzeum Ziemi Szamotulskiej, eksponujące wnętrza siedziby magnackiej z zabytkowym wyposażeniem, porcelanę, stare zegary, dużą kolekcję ikon, numizmaty, a także drzewo genealogiczne rodu Górków. W budynku organizowane są również wystawy czasowe, koncerty, wykłady, odczyty, imprezy patriotyczne, uroczystości rocznicowe oraz spotkania poetyckie. W baszcie znajduje się stała wystawa archeologiczna prezentująca pradzieje ziemi szamotulskiej i historię miasta. Usytuowana nieopodal XVIII-wieczna oficyna to dziś zrekonstruowany warsztat stolarski, tkacki i kowalski oraz wnętrze wiejskiej izby z komorą, gdzie wystawiono narzędzia gospodarstwa domowego i przedmioty codziennego użytku. W wyremontowanym niedawno XIX-wiecznym spichlerzu mieści się Muzeum Archeologii Gazociągu Tranzytowego. Zgromadzono tam znaczną ilość ruchomych zabytków archeologicznych pozyskanych podczas wykopalisk prowadzonych przy budowie gazociągu jamalskiego przebiegającego przez Polskę. Muzeum w Szamotułach otwarte jest od wtorku do niedzieli w godz. 9.00-16.00 (w weekendy od 10.00). Bilet wstępu do zamku i baszty kosztuje po 3 złote, a do spichrza i oficyny po 2. Przewodnik w opcji. (mapka) (2003)

Muzeum - Zamek Górków
ul. Wronicka 30
64 - 500 Szamotuły
tel: (061) 29 218 13, 29 226 29
tel/fax: (061) 29 226 13

WYSTRÓJ WIELKOPOLSKIEJ CHATY W DAWNEJ OFICYNIE. FOT. EWA MAŁYSZKA

1. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
2. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce północnej i środkowej, Muza SA 1999
3. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
4. J. Sobczak: Przez Wielkopolskę..., 1999
5. internet

Ostroróg - pozostałości zamku rycerskiego XVw., ok. 8 km
Chojnica - zamek treningowy XXw., ok. 25 km
Poznań - zamek cesarski XXw., ok. 34 km
Poznań - zamek królewski XIIIw., ok. 34 km
Sieraków - zamek rycerski XIV/XVw., odbudowany, ok. 40 km