ZAMEK W WIELICZCE WIDOK OD POŁUDNIOWEGO ZACHODU

owstanie zamku w stolicy polskiej soli datuje się na okres tuż przed pierwszą lokacją miasta, tj. przed rokiem 1290. Jego budowę wiąże się z inicjatywą księcia Henryka Probusa i potrzebą posiadania wygodnej rezydencji dla zwierzchnika żupy, a także siedziby administracji górniczej, czyli takiego starożytnego biurowca. Pomimo częstych przebudów, modernizacji, czy to wojennych kataklizmów, przez ponad 650 lat zamek nie zmieniał swego przeznaczenia jako siedziba zarządu kopalni soli. Początkowo książęcą budowlę tworzył mur obwodowy na rzucie czworoboku o wymiarach około 60x57 metrów, pośrodku którego stał piętrowy dom na planie prostokąta o bokach 16x10 metrów. Do jego budowy zastosowano piaskowiec wydobywany z kamieniołomu w Biskupicach. Bujny rozwój żyjącego z monopolu miasteczka powstrzymała na początku XIV stulecia rebelia biskupa krakowskiego Muskaty. W czasie tych dramatycznych wydarzeń mieszkańcy Wieliczki stanęli po stronie Władysława Łokietka, za co najemne oddziały biskupa po chrześcijańsku spaliły miasto. W 1311 wybuchł w Krakowie kolejny bunt. Łokietkowi sprzeciwił się urzędujący wójt Albert, który zamierzał oddać stolicę Małopolski pod panowanie czeskiego króla Jana Luksemburczyka. Tym razem Wieliczka przyłączyła się do buntowników i choć powstanie zostało szybko stłumione, książę oszczędził miasto, dokonując jedynie zmian personalnych w lokalnej administracji.

ZAMEK ŻUPNY Z POŁOWY XIV WIEKU WG. B.DREJEWICZ

rawdziwy rozkwit miasta przyniosły czasy panowania ostatniego Piasta, Kazimierza Wielkiego. W 1361 roku lokował on Wieliczkę na prawie niemieckim i przystąpił do rozbudowy zamku, w którym zastąpiono cegłą drewniane dotąd piętro domu mieszkalnego. Od zachodu dostawiono do niego podpiwniczone, parterowe skrzydło na rzucie kwadratu o boku około 13 metrów. W latach 60-ych XIV stulecia zmodernizowano budynek, określany w opisach jako Dom pośród żupy, przez nadbudowanie piętra nad zachodnim skrzydłem i urządzenie na parterze tzw. izby grodzkiej. Całe założenie włączono w obwód powstałych w tym samym okresie fortyfikacji miejskich, w skład których wchodził kilometrowej długości mur, ubezpieczany przez (zapewne) 21 baszt. W latach 1473 i 1475 pożary miasta wymusiły kolejną przebudowę. Dostawiono wówczas północne skrzydło, tzw. Dom żupny, w którym na parterze usytuowano izby gospodarcze, a na piętrze kaplicę i mieszkania dla urzędników. W jego piwnicach zorganizowano więzienie zwane Groch. W latach 1552-53 nad zamkowym dziedzińcem wybudowano łącznik na poziomie pierwszego piętra między Domem żupnym i Domu pośród żupy; podniesiono także o jedną kondygnację skrzydło zachodnie, sytuując w nim izbę królewską. W tym czasie gmach uzyskał bogaty wystrój renesansowy, jego wnętrza wyposażono według standardów królewskich - lubiący wizytować swoją "żyłę złota" władcy byli zresztą tutaj dość częstymi gośćmi.

PLAN ZAMKU W WIELICZCE:
(KOLOREM NIEBIESKIM ZAZNACZYŁEM ZAMEK Z PIERWSZEGO OKRESU FUNKCJONOWANIA)
1. DOM POŚRÓD ŻUPY, 2. DOM ŻUPNY, 3. BASZTA GOTYCKA,
4. DZIEDZINIEC PÓŁNOCNY, 5. ŁĄCZNIK

oniec XVI wieku i nadciągający wraz z nim potężny kryzys ekonomiczny rozpoczął nieuchronny etap powolnego upadku znaczenia królewskiego zamku pod względem gospodarczym i politycznym. Dużych zniszczeń w jego bryle dokonał szalejący w mieście na początku XVII stulecia wielki pożar. Spłonęła wówczas m.in. izba królewska oraz zdobiące ją portrety królów. W następnych latach Wieliczkę najeżdżali Szwedzi i Siedmiogrodzianie, a w międzyczasie szalała w mieście zaraza. Do remontu zabudowań przystąpiono w latach 1670-85. W czasach saskich i podczas zaborów dokonano przeróbek, mających na celu adaptację zamkowych pomieszczeń dla potrzeb mieszkalnych i biurowych. W latach 1834-36 usunięto otaczające zamek właściwy drewniane budynki gospodarcze, a na ich miejscu wymurowano budynek południowy, mieszczący kancelarię oraz mieszkania dla wartowników. Pod koniec II wojny światowej obiekt został niemal doszczętnie zniszczony i własną ruiną straszył aż do roku 1976. Wtedy rozpoczęto jego odbudowę, zakończoną w 1984 roku. Zrekonstruowany w swej XVI-wiecznej formie zamek pełni obecnie funkcje muzealne.

ZAMEK NA FOTOGRAFII Z 1922 ROKU

POCZTÓWKA Z OKRESU MIĘDZYWOJENNEGO

tarannie zrekonstruowany zespół zamkowy składa się obecnie z Domu pośród żupy, Domu żupnego z galerią, fragmentów średniowiecznego muru obronnego, gmachu południowego, XIV-wiecznych murów kuchni, gotyckiej baszty oraz najstarszego w Polsce szybu, usytuowanego pomiędzy murem a Domem pośród żupy. Zarząd kopalni wyprowadził się z zamku po zniszczeniach drugiej wojny światowej i współcześnie mieści się tu siedziba Muzeum Żup Krakowskich z bogatą ekspozycją fikuśnych solniczek i licznymi pamiątkami z historii miasta. Muzeum otwarte jest codziennie za wyjątkiem wtorków (w okresie zimowym niedostępne również w niedziele) w godz. 9-15, choć w niektóre dni zamykany jest dopiero o 17. Bilet wstępu kosztuje 3 złote (2 zł ulgowy), a wynajęcie przewodnika to koszt rzędu 15 zł - jeżeli chcemy, aby przewodnik rozmawiał z nami po angielsku, musimy dopłacić jeszcze dychę (informacje z 2004).

Muzeum Żup Krakowskich
32-020 Wieliczka, ul. Zamkowa 8
tel. (012) 278 32 66, (012) 422 19 47
fax (012) 278 30 28

DZIEDZINIEC PÓŁNOCNY; PO LEWEJ DOM POŚRÓD ŻUPY,
PO PRAWEJ DOM ŻUPNY Z GALERIĄ

biekt położony jest w centralnej części Wieliczki. Dojazd spod dworca PKP Kraków Główny autobusami PKS lub bardzo licznymi prywatnymi busami. (mapa) (2004)

1. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
2. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce południowej, Muza SA 1999
3. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
4. R. Sypek: Zamki i obiekty warowne Jury Krakowsko-Częstochowskiej

ZAMEK OD STRONY PÓŁNOCNO-ZACHODNIEJ

ŚREDNIOWIECZNA BASZTA MIEJSKA

Kraków - zamek królewski na Wawelu, ok. 13 km
Niepołomice - zamek królewski XIV/XVIw., ok. 13 km
Dobczyce - ruina zamku królewskiego XIVw., ok. 15 km
Tyniec - warowne opactwo Benedyktynów XIw., przebudowane, ok. 20 km
Myślenice - ruina wieży obronnej XIVw., ok. 24 km
Korzkiew - zamek rycerski XIVw., ok. 28 km
Wielka Wieś (Biały Kościół) - pozostałości zamku rycerskiego XIVw., ok. 30 km