ZAMEK W NIEPOŁOMICACH WIDOK OD FRONTU

udowę murowanej warowni w Niepołomicach rozpoczęto w połowie XIV stulecia z fundacji Kazimierza Wielkiego. Wraz z tą inwestycją rozwijała się osada, mająca w przyszłości pełnić rolę gospodarczego zaplecza dla królewskiej rezydencji. Zamek szybko stał się ulubionym miejscem pobytu ostatniego Piasta, ale jego rozkwit nastąpił dopiero w czasach panowania Władysława Jagiełły, który z tylko sobie znanych powodów wyraźnie nie lubił Krakowa i kiedy musiał rezydować w Małopolsce (a robił to rzadko), zamieszkiwał właśnie w Niepołomicach. Tam odbywały się doroczne spotkania króla i jego rady, a także wielkie polowania z udziałem zagranicznych dostojników. W połowie XV stulecia Władysław Warneńczyk oddał warownię w zastaw Michałowi Dybaczowi i odtąd aż do końca XVIII wieku zamek pozostawał (z krótkimi przerwami) w rękach prywatnych rodów: Czuryłów, Branickich oraz Lubomirskich.

ZAMEK NA FOTOGRAFII Z POCZĄTKÓW XX WIEKU

kres nowożytny przyniósł budowli zmiany, które całkowicie odmieniły jej formę i przeznaczenie. Pierwsze modernizacje rozpoczął po 1506 roku Zygmunt Stary, a ostateczny kształt renesansowej rezydencji uzyskał zamek w czasach Zygmunta Augusta, który kontynuował dzieło rozgrzebane przez ojca zaraz po usunięciu szkód spowodowanych przez pożogę w roku 1550. Projekty przygotował i prace budowlane nadzorował wówczas sam mistrz Tomasz Grzymała, a współpracowali z nim polscy i włoscy rzemieślnicy, m.in. Santi Gucci. Kres świetności budowli przyniosły barbarzyńskie najazdy szwedzkie, w wyniku których (1655) okupanci ograbili Niepołomice, zburzyli kościół, a w częściowo zniszczonym zamku urządzili magazyn żywności, wywożąc wcześniej całe jego wyposażenie. Po rozbiorze Polski w 1772 pojawili się Austriacy, którzy po zaadaptowaniu obiektu na koszary rozebrali jego drugie piętro. Odtąd nadgryziona szwedzką kulą i bezlitosnym zębem czasu rezydencja systematycznie chyliła się ku upadkowi. W okresie międzywojennym i po wojnie pełniła ona funkcję obiektu użyteczności publicznej. W roku 1991 zabytek stał się własnością Gminy Niepołomice, przystąpiono wtedy do kompleksowych prac renowacyjnych i remontowych, które mają na celu przywrócenie dawnego blasku tej cennej budowli.

DZIEDZINIEC ZAMKOWY PRZED II WOJNĄ...

... ORAZ W 1970

otycki zamek zbudowany został na planie czworoboku i składał się z zespołu domów, wzniesionych z cegły na kamiennym fundamencie, oraz trzech przysadzistych wież. Całość łączył mur kurtynowy. Od wschodniej strony dziedziniec ograniczał jednotraktowy, dwukondygnacyjny budynek, natomiast od południa wznosił się dom dwutraktowy, także o dwu kondygnacjach. Narożne wieże były wyższe od budynków o kilka metrów. Szczególnie solidnie umocniona była wieża północno-zachodnia. W jej wnętrzach zlokalizowano studnię, zapewniającą obrońcom dostęp do wody nawet w czasie długiego oblężenia. Również tam w jednym z pomieszczeń miała znajdować się kaplica zamkowa. Wjazd do twierdzy prowadził przez bramę w zachodniej kurtynie, jak mówią jedne źródła, lub od strony wschodniej - jak podają inne.

REKONSTRUKCJA ZAMKU ŚREDNIOWIECZNEGO WG M.KOZERY

takiej formie obiekt przetrwał do XVI stulecia, kiedy to z inicjatywy króla Zygmunta Starego, a potem Zygmunta Augusta został przebudowany na piękną renesansową rezydencję. Powstało wówczas czteroskrzydłowe założenie z jednotraktowymi budynkami od strony wschodniej i zachodu oraz dwutraktowymi od południa i północy. Całość otaczały od wewnątrz drewniane krużganki, które po pożarze w 1550 roku zastąpiono murowanymi. Skrzydło północne zamku przeznaczone było na komnaty mieszkalne, skrzydło południowe pełniło funkcje reprezentacyjne. W wyniku przebudowy zniknęły obronne wieże, a pojawiły się skupione w narożach dziedzińca niewielkie wieżyczki pełniące rolę klatek schodowych. Bezpośrednio w sąsiedztwie rezydencji od południa rozciągały się ogrody włoskie, będące urzeczywistnieniem estetycznych ambicji królowej Bony.

ZAMEK W XVII WIEKU WG R.LISOWSKIEGO

POCZTÓWKA PRZEDWOJENNA

imo, iż po pożarze w 1800 roku zaborcze władze austriackie obniżyły gmach o jedno piętro i wykorzystywały go jako koszary, do współczesnych czasów zachował się on w całkiem przyzwoitym stanie, a od niedawna jego gwiazda znów świeci pełnym blaskiem. Przetrwały i zostały starannie odrestaurowane piękne renesansowe detale architektoniczne zdobiące okna, komnaty, bramę wjazdową, a także wspaniale ukwiecony dziedziniec, który zachwyca swoją estetyką przybyłych turystów i gości. Aktualnie zamek pełni rolę centrum kulturalno-biznesowego. W jego odnowionych zabytkowych wnętrzach odbywają się liczne imprezy rozrywkowe: recitale, koncerty, biesiady, wesela, spektakle i rycerskie turnieje. Funkcjonuje tutaj też Muzeum Niepołomickie prezentujące eksponaty myśliwskie i zbiory mistrza bezkrwawych łowów Włodzimierza Puchalskiego. Muzeum czynne jest codziennie w godz. 10-17 (w weekendy godzinę dłużej). Bilety wstępu na wystawę i do komnat kosztują 6 zł normalny i 3 zł ulgowy. Dziedziniec i krużganki można zwiedzać za darmo. Swoją siedzibę w zamku ma chór "Cantata" Towarzystwa Miłośników Muzyki i Śpiewu w Niepołomicach. Oprócz tego działa tam dobra (droga) restauracja, a być może już również hotel.

Fundacja Zamek Królewski w Niepołomicach
ul. Zamkowa 2, 32-005 Niepołomice
tel. (12) 281 30 11, tel./faks (12) 281 32 33
fundacja@zamekkrolewski.com.pl

ZAMEK OD STRONY OGRODÓW - FOT. MICHAŁ SYDORUK

iepołomice leżą kilkanaście kilometrów na wschód od Krakowa, skąd kursują liczne prywatne busy (odjeżdżające spod dworca PKP Kraków Główny). Zamek znajduje się nieopodal rynku, a prowadzi do niego ul. Zamkowa. Przy bramie niewielki parking. (mapa) (2001)

1. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
2. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce południowej, Muza SA 1999
3. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
4. R. Sypek: Zamki i obiekty warowne Jury Krakowsko-Częstochowskiej
5. Przewodnik PASCAL - Małopolska na weekend

NA DZIEDZIŃCU - FOT. MICHAŁ SYDORUK

Wieliczka - zamek żupny XIVw., przebudowany i odbudowany, ok. 13 km
Nowy Wiśnicz - zamek magnacki XIV-XVIIw., ok. 24 km
Kraków - zamek królewski na Wawelu, ok. 25 km
Dobczyce - ruina zamku królewskiego XIVw., 26 km

Więcej archiwalnych ilustracji zamku w Niepołomicach oraz kilka tysięcy grafik, fotografii i pocztówek obrazujących inne polskie warownie znajdziesz na płytach CD w wydawnictwie Zamki na historycznej ilustracji. Szczegóły tutaj.