ZAMEK W LEGNICY WIDOK OD STRONY PD.ZACH.
NA PIERWSZYM PLANIE WIEŻA ŚW. JADWIGI

amek w Legnicy uważany jest powszechnie (obok Wleńskiego Gródka) za najstarszą warownię leżącą na obszarze współczesnej Polski. W pełni dojrzała forma założenia rezydencjalnego funkcjonowała tutaj prawdopodobnie już w trzeciej dekadzie XIII stulecia, choć ziemne usypisko, na którym ją lokowano, stanowi twór czasów jeszcze odleglejszych. Ślady budownictwa obronnego w tym miejscu sięgają bowiem VIII wieku, w X stuleciu zaś istniał tu gród warowny z fosą, należący zapewne do śląskiego plemienia Trzebowian. Gród ów na przełomie tysiącleci zniszczony został w nieznanych nam okolicznościach, po czym na jego korzeniu wyrósł nowy obiekt składający się z owalnego gródka oraz obwiedzionego wałem podgrodzia. Powstanie nowego założenia związane było z organizacją piastowskiego państwa feudalnego i wyznaczeniem Legnicy na siedzibę kasztelana, wysokiego urzędnika sprawującego w imieniu suwerena władzę na podległym terenie.

REKONSTRUKCJA ZAMKU Z PIERWSZEJ POŁOWY XIII WIEKU WG J. ROZPĘDOWSKIEGO

ak wspomniałem, etap wznoszenia pierwszych murowanych budynków i urządzeń oraz zastępowania nimi starych - drewniano-ziemnych, zrealizowano przed rokiem 1230, a cały proces rozpoczęto być może jeszcze u schyłku XII wieku. Fundatorem nowego założenia został książę śląski Henryk Brodaty, który po usamodzielnieniu się i otrzymaniu od ojca ziemi wrocławskiej podjął decyzję o budowie zamku rezydencjalnego o rozmachu i charakterze sugerującym ambicje królewskie. W skład nowego zespołu wchodziły: warowny obwód w formie wałów częściowo wzmocnionych murem, dwie wieże, kaplica, zabudowania gospodarcze i przede wszystkim palatium - rezydencja książęca o rozmiarach stawiających ją w rzędzie największych romańskich budowli mieszkalnych tamtego okresu. Ulokowana w sąsiedztwie intensywnie kolonizowanych i ożywionych gospodarczo obszarów zachodniej części Śląska stołeczna Legnica przejęła funkcję głównej siedziby książąt legnicko-brzeskich, zaś włączony w system obronny miasta zamek okazał się na tyle silny, że gdy w roku 1241 - po pamiętnej klęsce europejskiego rycerstwa pod wodzą Henryka Pobożnego - Tatarzy próbowali go zdobyć, bez trudu się obronił.

MONGOŁOWIE POD MURAMI ZAMKU W LEGNICY W 1241 ROKU.
ŹRÓDŁO: LEGENDA O ŚWIĘTEJ JADWIDZE ŚLĄSKIEJ (TZW. KODEKS OSTROWSKI 1353)

WIDOK Z 1537 ROKU
ŹRÓDŁO: PFALZGRAF OTTHEINRICHS REISEBILDER

a początku XV stulecia warownię przebudowano z inicjatywy księcia Ludwika II, który zainspirowany sztuką francuską sprowadził na Śląsk architekta z Saint-Denis, ten zaś zmodernizował bryłę zamku m.in. poprzez nadbudowę obydwu wież i wprowadzenie nowych wystrojów malarskich. Również sukcesor Ludwika książę Fryderyk I prowadził tu prace budowlane, kontynuowane następnie przez swojego syna Fryderyka II. Z tamtego okresu pochodzi nowy system fortyfikacyjny: wały ziemne, fosy i cztery narożne basteje. Za rządów tego władcy siedziba legnicka stała się liczącym centrum kulturalnym i politycznym - częstym gościem był tutaj m.in. Zygmunt Jagiellończyk, późniejszy Zygmunt I Stary, król Polski. W historii zamku na trwale zapisały się wystawne uroczystości organizowane przez Henryka IX; wśród nich wesele księcia z Zofią, córką margrabiego Jerzego Hohenzollerna w roku 1560, czy trwająca pięć dni uczta z okazji wizyty cesarza Maksymiliana II, w której uczestniczyło 2 tysiące gości. Istotną datą w dziejach Legnicy jest początek XVII wieku, gdy książę Jerzy Rudolf przebudował skrzydło wschodnie i południowe oraz wzniósł na styku dwóch zamkowych członów okazałą wieżę zegarową.

RYS. M. MERIAN, 1. POŁ. XVII WIEKU

RYS. F. B. WERNER, ok. 1740

o niespodziewanej śmierci ostatniego piastowskiego księcia Jerzego Wilhelma w 1675 księstwo legnickie dostało się we władanie namiestników habzburskich. Jeden z nich, Johann Christoph Zierowski w latach 1690-1693 doprowadził do renowacji zamku, ten jednak niedługo potem, bo w roku 1711, spłonął. Odbudowano go w stylu barokowym zachowując starszy system obronny, a że czasy nie były spokojne, wkrótce ponownie uległ zniszczeniu - tym razem w efekcie wojen śląskich, gdy pełnił funkcję austriackiej twierdzy. W 1740 Legnicę zdobył król Prus Fryderyk II Wielki, który zarządził rozbiórkę warowni. Do jej realizacji przystąpiono na szczęście z oporami i dopiero pod koniec XVIII stulecia ruszyły prace, ograniczające się do zasypania fos, zlikwidowania fortyfikacji i zburzenia zwodzonego mostu, ocalałe budynki przeznaczono zaś na cele magazynowe lub administracyjne. Kolejny pożar z 1835 stał się bodźcem do odbudowy rezydencji według projektu Karola Fryderyka Schinkla z przeznaczeniem na siedzibę urzędów miejskich - odbudowę mało szczęśliwą, gdyż w wyniku jej realizacji przestało istnieć wiele zabytkowych detali. Gmach był na tyle duży, że król pruski zgodził się wynająć kilka pomieszczeń baronowi Alexandrowi von Minutoli, który ulokował tu część swej kolekcji malarstwa i sztuki użytkowej. Zamek ponownie stanął w płomieniach w wyniku działań wojennych wczesną wiosną 1945 roku. W efekcie popadł w ruinę i niszczał - przy stratach sięgających 60 procent wątpiono, czy uda się go uratować. Ostatecznie zapadła decyzja i w latach 1962-69 obiekt gruntownie odbudowano, a następnie przeznaczono na siedzibę miejskich instytucji oświatowych.

WIDOK NA POŁUDNIOWE SKRZYDŁO W 1960 ROKU

POŁUDNIOWE SKRZYDŁO ZAMKU - STAN OBECNY

pierwszym etapie prac przy budowie średniowiecznej siedziby Henryka Brodatego, prowadzonym przypuszczalnie jeszcze w XII wieku, przy północnym odcinku wału starego grodu wzniesiono czworoboczną wieżę obronną - wieżę lubińską i stąd rozpoczęto, poprowadzoną ku wschodowi, budowę muru obronnego. Na przeciwnych krańcach zespołu grodowego rozstawiono cylindryczne wieże: na wschodzie wieżę św. Piotra, a na zachodzie wieżę św. Jadwigi. Wzdłuż południowej linii wałów wzniesiono pałac książęcy, przy nim zaś od północy stanęła kaplica w formie wieloboku. Całość wyglądała w ten sposób, że książęce budynki reprezentacyjne z potężną wieżą św. Piotra skupiły się w części wschodniej, będącej adaptacją dawnego grodu, a pozostałe z wieżą św. Jadwigi i być może domem kasztelana - na terenie byłego podgrodzia. Całość zamykał obwód warowny w formie drewniano-ziemnych wałów, na krótkim odcinku północnym częściowo zastąpionych murem z przywołaną basztą lubińską strzegącą przejazdu łączącego oba człony zamku.

WSPÓŁCZESNY PLAN ZESPOŁU ZAMKOWEGO WG J. ROZPĘDOWSKIEGO
KOLOREM CZARNYM OZNACZONO ELEMENTY ZABUDOWY XIII-WIECZNEJ:
1. PALATIUM, 2. WIEŻA ŚW. JADWIGI, 3. WIEŻA ŚW. PIOTRA, 4. WIEŻA LUBIŃSKA, 5. KAPLICA

alatium legnickie liczące ok. 61,5 metra długości oraz 16,5 metra szerokości było w początkach XIII wieku jedną z największych świeckich budowli ceglanych w Europie Środkowej. Usytuowane w linii wałów, po południowej stronie założenia składało się z trzech kondygnacji krytych dwuspadowym dachem. Dolny jego poziom mieścił część gospodarczą dostępną z dziedzińca szerokim wejściem i przewietrzaną przez 13 wąskich szczelinowych okienek. Kondygnacja druga, wysoka na ok. 2,5 metra, miała od strony dziedzińca szereg na przemiach rozmieszczonych wejść i okienek, co sugeruje, że podzielono ją przepierzeniami na sześć izb służących jako mieszkania członków dworu książęcego liczącego kilkadziesiąt osób stanu rycerskiego. Obie dolne kondygnacje przykryte były stropem belkowym. Piętro ostatnie i najwyższe mieściło główne pomieszczenia reprezentacyjne z charakterystycznym dla wczesnego średniowiecza programem użytkowym. Wschodni jego człon zajmowała aula o rozmiarach 32x13,5 metra oświetlana od północy i południa przez sześć rozmieszczonych naprzeciw siebie okien z biforyjnym podziałem kamiennym, każde z nich szerokie na dwa i pół metra - otwory te zamykane były od wewnątrz drewnianymi okiennicami. Wnętrze auli podzielono na nawy i nakryto stropem belkowym, wejście zaś umieszczone było centralnie w ścianie północnej i prowadziło bezpośrednio z dziedzińca. Zachodnią część wysokiej na 6 metrów kondygnacji zajmowały prywatne apartamenty książęce dostępne - podobnie jak w przypadku auli - jedynie od strony dziedzińca. Listę funkcjonalnych pomieszczeń palatium zamyka urządzenie ustępowe ulokowane w sąsiedztwie dużej auli, przy narożu południowo-wschodnim, do którego wiódł wąski sklepiony korytarzyk poprowadzony w grubości ściany.

PALATIUM - REKONSTRUKCJA ELEWACJI WG J. ROZPĘDOWSKIEGO
ŹRÓDŁO: M. CHOROWSKA "REZYDENCJE ŚREDNIOWIECZNE NA ŚLĄSKU"

rzy północnej elewacji pałacu w obrębie rozległego dziedzińca postawiono kaplicę pw. św. Benedykta i Wawrzyńca, budowlę wolno stojącą, zapewne 2-kondygnacyjną na planie regularnego dwunastoboku z wydzielonym od wschodu prezbiterium. W jej części centralnej ustawione były filary tworzące wysoki, wąski szyb, nad którym umieszczona była wieżyczka z otworami okiennymi rozjaśniającymi ciemne wnętrze. Kaplica istniała do roku 1621, po czym została zburzona, a w jej miejscu zbudowano nową, zniszczoną później przez pożar w 1711. Na przedłużeniu osi palatium po obu jego stronach wzniesiono dwie okrągłe wieże: wysoką na 13 metrów wieżę pd-zach, zwaną wieżą św. Jadwigi, oraz ok. 20-metrową wieżę pd-wsch, zwaną wieżą św. Piotra. Głównym zadaniem wieży św. Jadwigi była ochrona wjazdu do zamku, który początkowo prowadził od zachodu; w jej dolnej części mieściły się lochy, wyżej zaś - komnaty mieszkalne. Potężniejsza od niej była wieża św. Piotra z murami o grubości w przyziemiu 4,5 metra. Prawdopodobnie pełniła ona funkcję stołpu - przyczółka ostatniej obrony; w jej przyziemiu również mogło mieścić się więzienie.

WIEŻA ŚW. JADWIGI NA RYCINACH: A. LESSER'A Z 1834 (PO LEWEJ) I E. SPRINGERA Z 2. POŁ. XIX WIEKU

ierwsze większe przekształcenia w bryle zamku miały miejsce na początku XV wieku z inicjatywy księcia Ludwika II. Sprowadzony przez niego do Legnicy architekt z St. Denis nadbudował obydwie wieże, które przybrały aktualną do dzisiaj formę z ośmioboczną nadbudową i gankami: balustradowym na wieży św. Piotra i krenelażowym na machikułach otaczających wieżę św. Jadwigi. Istotne zmiany wprowadził następca Ludwika Fryderyk I w okresie 1460-1488. Korpus pałacu uzyskał wówczas nowy symetryczny plan: jego centralną część na dwóch wyższych poziomach zajmowały wielkie aule, na bokach zaś rozmieszczono apartamenty składające się z sieni i dwóch poprzecznie ustawionych komnat. Pomieszczenia dolne wraz z aulą przesklepiono, wykuto też nowe okna, a część starszych przekształcono w wykusze na kamiennych wspornikach. Mniej więcej w tym czasie powstały również piękne malowidła zdobiące komnatę urządzoną w wieży św. Jadwigi. Polichromie te przedstawiają postacie 11 lub 12 rycerzy nawiązujących do cyklu tzw. Dziewięciu Bohaterów na tle zielonej wici roślinnej. W części zachowały się one do czasów obecnych, nie są jednak udostępnione do zwiedzania.

MEDALIONY PARY KSIĄŻĘCEJ: FRYDERYKA I ZOFII VON BRANDENBURG-ANSBACH NA PORTALU BRAMY WJAZDOWEJ

pierwszej połowie XVI stulecia książę Fryderyk II otoczył warownię dodatkowym pierścieniem fortyfikacji w postaci wałów ziemnych, bastei narożnych oraz fos. W tym okresie powstał największy skarb architektoniczny legnickiego zamku, bogato zdobiony renesansowy portal wjazdowy bramy tunelowej z herbem piastowskim i medalionami pary książęcej: Fryderyka oraz jego małżonki Zofii von Brandenburg-Ansbach. Na początku XVII wieku Jerzy Rudolf częściowo przebudował skrzydło wschodnie i południowe, wzniósł też wieżę zegarową na styku dwóch zamkowych członów. U schyłku XVIII stulecia rozebrano fortyfikacje, zaś w 1835 zamek spłonął. Rozpoczęta w roku 1840 odbudowa trwale zmieniła jego oblicze nadając mu romantyczny charakter gotycki.

ZAMEK NA POCZTÓWKACH Z POCZĄTKU XX WIEKU

ZAMEK W LIGNICY

Nieopodal teraźniejszego dworca kolei żelaznej w Lignicy podróżnik spotyka wspaniały niegdyś zamek książąt z linii Piastów, obecnie siedzibę rządu królewskiego, gmach wielce okazały, o dwóch wieżach, zbudowany z cegły nieotynkowanej, a przed nim misternie z kamienia ciosany portyk. Zabytek ten budownictwa dawnego, chociaż nie tak bogaty w ozdoby jak owa perła architektury piastowskiej w Brzegu, godzien jest jednak uwagi badacza. U góry, w dwóch medalionach, widać popiersia budownika zamku, jednego z najznamienitszych władców śląskich, Fryderyka II, księcia na Lignicy i Wolawie, oraz drugiej jego żony Zofii, córki margrabiego Fryderyka na Anspachu i Zofii Kaźmirzówny, królewny polskiej, siostry Zygmunta Starego. Między popiersiami tymi pomieszczony jest orzeł śląski, podtrzymywany przez dwa skrzydlate geniusze. Na nim wyryte godło: Słowo boże trwa na wieki, pod spodem zaś imię księcia Fryderyka.

W przedziale między kolumnami, zbudowanymi w stylu pełnej swobodnej i oryginalnej fantazji, nad którymi wspaniałe wznoszą się kapitele, oko przybysza, poprzez szeroko sklepione wrota, dosięga pierwszego dziedzińca zamkowego. Sam zamek, choć w teraźniejszym stanie nie jest cały zabytkiem starożytności, w znacznej bowiem części odbudowano go po pożarze przed laty kilkudziesięciu, nosi na sobie cechy architektury XVI wieku. Pierwociny jego sięgają nawet XII stulecia, a począwszy od połowy wieku XIII, po bohaterskiej śmierci księcia Henryka Pobożnego w bitwie z Mongołami, stał się siedzibą książąt lignickich.

Tygodnik Ilustrowany, 1875

WIDOK Z LOTU PTAKA, POCZTÓWKA Z LAT 30-YCH XX STULECIA

PORTAL BRAMNY

WIDOK Z MAŁEGO DZIEDZIŃCA
NA WIEŻĘ ŚW. PIOTRA

pierwotnego średniowiecznego założenia do czasów współczesnych bardzo dobrze zachowały się wieże św. Jadwigi i św. Piotra, dość czytelna pozostała również bryła pałacu. Ocalały też relikty kaplicy romańskiej, odsłonięte w trakcie prac konserwatorskich w latach 60-ych ubiegłego stulecia, a następnie ukryte w specjalnie wybudowanym do tego celu pawilonie. Zamku legnickiego się nie zwiedza - mieszczą się tutaj instytucje oświatowe: Kolegium Języków Obcych, Centrum Informacji Językowo-Metodycznej, Gimnazjum oraz Wyższa Szkoła Menadżerska. Pozbawione charakteru wnętrza czy dziedziniec nie stanowią w obecnym stanie wielkiej atrakcji turystycznej. Potencjalnie funkcję taką mogą pełnić wieże, wspomniana kaplica oraz lochy; są one jednak niedostępne dla osób postronnych: wieże i lochy na stałe, a kaplica - z powodu dłuższego remontu (zima 2008/09).

FRAGMENT ZABUDOWY Z XIX WIEKU

WIEŻA ŚW. PIOTRA

amek położony jest na niewielkim wzgórzu w północnej części śródmieścia, kilkaset metrów w kierunku pd.zach. od dworców PKP i PKS. Po wyjściu z dworca należy iść prosto do ul. Pocztowej i na skrzyżowaniu skręcić w prawo. U wylotu Pocztowej gmach jest już dobrze widoczny. Pod bramą wjazdową do zamku parking płatny. (mapa) (2008)

1. M. Chorowska: Rezydencje średniowieczne na Śląsku, OFPWW 2003
2. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
3. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce południowej, Muza SA 1999
4. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
5. M. Perzyński: Zamki, twierdze i pałace Dolnego Śląska i Opolszczyzny, WDW
6. R. Primke, M. Szczerepa: Czarny Krzysztof, Sudety nr9/2006
7. Internet

RZUT OKA NA DZIEDZINIEC: BRAMA WJAZDOWA I PALATIUM

Prochowice - ruina zamku rycerskiego XIV-XVIw., ok. 16 km
Jawor - zamek książęcy XIII/XIVw., przebudowany, ok. 16 km
Chojnów - zamek książęcy XIVw., przebudowany, ok. 20 km
Rokitnica - ruina zamku rycerskiego XIVw., ok. 20 km
Lubin - pozostałości (kaplica) zamku książęcego XIVw., ok. 25 km
Myślibórz - pozostałości zamku XIIIw., ok. 25 km

Więcej archiwalnych ilustracji zamku w Legnicy, a ponadto kilka tysięcy grafik, fotografii i pocztówek obrazujących inne polskie warownie znajdziesz na płytach CD w wydawnictwie Zamki na historycznej ilustracji. Szczegóły tutaj.