ZAMEK PROKURATORÓW KRZYŻACKICH W KĘTRZYNIE

e wczesnym średniowieczu okolice dzisiejszego Kętrzyna zamieszkiwali Prusowie z pogańskiego plemienia Bartów. Przegonili ich stąd Krzyżacy, którzy w latach 50ych XIII wieku po zwycięskich podbojach Sambii skierowali swe lśniące chrześcijańskie miecze na historyczną Barcję i jakiś czas później wznieśli tu niewielką drewniano-ziemną strażnicę wzmiankowaną w dokumentach z 1329 roku jako Rastenburg. Strażnica ta prawdopodobnie stała w miejscu, gdzie współcześnie wznosi się potężny kościół obronny pw. św. Jerzego, a jej zadaniem była przede wszystkim ochrona zdobytych ziem oraz zabezpieczanie dalszych wypraw wgłąb terytorium Litwy. Takie były czasy i takie przeznaczenie grodu. Nie podobało się to oczywiście Litwinom, którzy pod dowództwem książąt Olgierda i Kiejstuta dwukrotnie najechali go i zniszczyli, najpierw w listopadzie 1345 i ponownie w lutym 1347. Owa bliskość wojowniczych pogan nie zniechęcała wcale Niemców - każdorazowo po tych wydarzeniach drewniana strażnica była odbudowywana, a położona przy niej osada zaludniała się nowymi mieszkańcami rozwijając na tyle sprawnie, że już dziesięć lat po ostatniej wizycie Kiejstuta i jego wojów komtur bałgijski Johan Schindekopf nadał jej przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim. Mniej więcej w tym samym czasie zapadła decyzja i rozpoczęto pierwsze prace przy budowie murowanego zamku z prawdziwego zdarzenia.

RYZALIT BRAMY WJAZDOWEJ Z WYKUSZEM DOBUDOWANYM W 1528 ROKU

udowę zakończono przed rokiem 1374, kiedy warownia po raz pierwszy pojawiła się w wykazie inwentarzy zakonnych jako siedziba urzędnika niższego szczebla zwanego prokuratorem. Cechowały ją umiarkowane walory obronne i skromny program użytkowy - około 1410 zamkowy arsenał składał się z siedmiu dział na kule kamienne oraz z niewielkiej ilości lekkiej broni strzeleckiej i kusz. Po bitwie grunwaldzkiej - tak pięknie przez Krzyżaków przegranej - pruski rycerz Johart wraz z burmistrzem Hermannem Barddyne poddali miasto i zamek oddziałom Władysława Jagiełły, jednak już na początku roku 1411, na mocy ustaleń pierwszego pokoju toruńskiego, powróciły one do zakonu. Ciekawe rzeczy działy się tutaj w 1454 tuż po wybuchu wojny trzynastoletniej, gdy niezadowoleni z niemieckiego fiskalizmu zbuntowani mieszkańcy Kętrzyna zdobyli warownię, a miejscowego prokuratora utopili w stawie. Przekazany wojskom polskim i okupowany przez nich zamek Krzyżacy odbili w 1461 i odtąd aż do roku 1525 znajdował się on w ich rękach. W 1516 roku, w czasie przygotowań do kolejnej i jak się okazało ostatniej wojny polsko-krzyżackiej, wizytował go osobiście sam wielki mistrz zakonu Albrecht Hohenzollern, który podobno później schronił się tutaj przed najazdem zagrażających jego państwu hord tatarskich.

PANORAMA KĘTRZYNA NA RYCINIE J. HARTKNOCHA Z 1684
PRZEDSTAWIONY TU WIDOK ZAMKU TO CZĘŚCIOWO EFEKT WYOBRAŹNI AUTORA
ZAMEK NIGDY NIE MIAŁ BASZT NAROŻNYCH, A JEGO WIEŻA (KLATKA SCHODOWA) BYŁA ZNACZNIE NIŻSZA

WIDOK NA ZAMEK OD WSCHODU NA POCZTÓWCE Z 1917 ROKU

o sekularyzacji i upadku państwa zakonnego w Prusach w roku 1525 Kętrzyn znalazł się w granicach nowo utworzonych Prus Książęcych, zamek zaś przeznaczony został na lokalną siedzibę książęcych starostów grodowych. Później przebudowywano go jeszcze co najmniej trzykrotnie, każdym razem dostosowując do pełnienia innych funkcji. W XVIII i XIX stuleciu warownia wraz z należącym do niej folwarkiem stanowiła przyczółek domeny królewskiej - nie była ona jednak widocznie zbyt wygodna, skoro w 1742 rezydujący w niej starosta Groeben skarżył się w liście do króla na panujący tu ziąb, informując jednocześnie, że z tego powodu ostatniej zimy musiał wynająć dom w mieście. Po pożarze w grudniu 1797 zamek adaptowano na lokale mieszkalne, następnie ulokowano w nim kwaterę komendanta wojskowego, a od roku 1911 - gdy obiekt przejęło miasto - mieścił się tutaj urząd skarbowy i mieszkania jego pracowników. W styczniu 1945 gmach wraz z zabytkową częścią miasteczka został doszczętnie zniszczony przez niepokonaną Armię Czerwoną. Odbudowano go w stylu średniowiecznego gotyku w latach 1962-1969, podczas prac opierając się na XIX-wiecznych szkicach wybitnego niemieckiego konserwatora zabytków C. Steinbrechta. Po rekonstrukcji pomieszczenia zamkowe przeznaczono na siedzibę lokalnego muzeum i miejskich instytucji kulturalnych.

DZIEDZINIEC ZAMKOWY NA POCZTÓWKACH Z LAT 20-YCH I 30-YCH XX WIEKU

ZAMEK PO ZNISZCZENIACH OKRESU II WOJNY ŚWIATOWEJ
PO LEWEJ PIERZEJA ZACHODNIA DZIEDZIŃCA, PO PRAWEJ POZOSTAŁOŚCI RYZALITU BRAMNEGO

amek ulokowany został w południowo-zachodnim narożniku miasta, na wysuniętym przed wschodni odcinek murów cyplu, okolonym z trzech stron rozlewiskami Stawu Młyńskiego zasilanego wodami rzeczki Guber. Był on budowlą trójskrzydłową, wzniesioną z cegły na kamiennym cokole, o wymiarach 31x36,7m. Funkcję skrzydła reprezentacyjnego pełnił podpiwniczony, trójkondygnacyjny budynek usytuowany przy kurtynie północnej, wystawiony na planie prostokąta o bokach 13,3x31m. Nad jego gospodarczym przyziemiem na pierwszym piętrze umieszczono refektarz oraz kaplicę, w skrzydle tym rezydował także krzyżacki prokurator. Wyżej znajdowała się kondygnacja magazynowo-obronna, całość zaś przykryto dwuspadowym dachem zamkniętym z dwóch stron szczytami z dekoracyjnymi blendami i sterczynami. Pozostałe dwa skrzydła zamku były nieco niższe i węższe - mieściły się w nich pokoje gościnne, mieszkania dla służby oraz pomieszczenia gospodarcze, w tym wymieniane w inwentarzach: zbrojownia, komora prochowa, spiżarnia, słodownia, browar i kuchnia. Obwód zamykał mur zachodni tworzący wraz z trzema wymienionymi budynkami niewielki dziedziniec o wymiarach 14x19,5m, który z trzech stron otaczały drewniane ganki komunikacyjne. Wjazd prowadził od strony miasta, czyli od zachodu, przez niewielki ryzalit bramny z wykuszem dobudowanym w 1528. Zamek nigdy nie miał wieży. Jego zewnętrzne fortyfikacje połączone były z murami miejskimi o łącznej długości około 700 metrów.

PLAN ZAMKU ŚREDNIOWIECZNEGO:
1. BRAMA WJAZDOWA, 2. GŁÓWNY DOM MIESZKALNY
3. DZIEDZINIEC, 4. KRUŻGANKI

połowie XVI wieku zamek został przebudowany na czasową siedzibę elektorską. W tym czasie w obwód jego zewnętrznych murów wkomponowano trzy baszty: dwie z nich - zlokalizowane od strony stawu - były okrągłe, trzecia zaś wzniesiona została na planie czworokąta. W 1622 zabudowa dziedzińca wzbogaciła się o charakterystyczną cylindryczną wieżyczkę pełniącą funkcję klatki schodowej. Pod koniec XVII wieku rozebrano dwie górne kondygnacje budynku głównego zrównując jego wysokość z pozostałymi skrzydłami zamku - być może zasypano wtedy także część piwnic pod budynkami: wschodnim i południowym. Dalsze czynności rozbiórkowe prowadzono w 1. połowie XVIII stulecia, kiedy zlikwidowano nieprzydatne już z militarnego punktu widzenia zewnętrzne fortyfikacje miasta i warowni. W tej formie obiekt przetrwał do II wojny światowej, pod koniec której został zniszczony przez radziecki ostrzał artyleryjski. Odzyskał on pierwotny gotycki charakter w wyniku odbudowy z okresu 1962-1967. Podwyższono wówczas dachy skrzydeł: południowego i wschodniego, a skrzydło północne nadbudowano o jedną kondygnację i odtworzono jego ozdobne szczyty.

HISTORYCZNY PLAN MIASTA Z OBWAROWANIAMI W KOLORZE CZERWONYM:
1. ZAMEK, 2. KOŚCIÓŁ OBRONNY ŚW. JERZEGO

becnie w zamku mieści się Muzeum im Wojciecha Kętrzyńskiego stanowiące Oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, Kętrzyńskie Centrum Kultury oraz biblioteka. W części muzealnej zgromadzono eksponaty z dziedziny historii, rzemiosła artystycznego i sztuki związane z przeszłością miasta i regionu. Na szczególną uwagę zasługują tutaj:
- chorągwie pogrzebowe Fryderyka von Der Groeben z 1772 i zmarłego w wieku trzech lat Botho Eulenburga z 1664,
- epitafium Abrahama Eulenburga z 1. połowy XVII wieku,
- charakterystyczne tablice natrumienne,
- kolekcja rzeźb z XV-XVI wieku,
- wielki kartusz herbowy z pałacu w Arklitach,
- dawne kielichy liturgiczne i spirytualia,
- fragmenty skarbu z 1626, a także
- zbiór monet i banknotów zastępczych z lat 20-ych XX wieku.
Przy muzeum działa biblioteka z cennym zbiorem starodruków i rękopisów z XV-XIX wieku. W skrzydle południowym zamku mieści się Galeria Konik Mazurski prezentująca regionalne wyroby rękodzielnicze, które można sobie tutaj kupić, a w skrzydle wschodnim - przy kasie muzeum - funkcjonuje niewielkie stoisko z literaturą i pamiątkami. Na koniec jeszcze jedna ważna informacja: pracujący tu personel jest miły, co nie wszędzie bywa normą.

Muzeum im. Wojciecha Kętrzyńskiego
Plac Zamkowy 1, 11-400 Kętrzyn
tel. (089) 752 32 82
mwk@muzeum.ketrzyn.pl

Godziny otwarcia muzeum
w okresie 15 czerwiec - 15 wrzesień:
od poniedziałku do piątku: 9-18
w soboty i niedziele: 9-17
w okresie 16 wrzesień - 14 czerwiec:
w poniedziałki: 9-15
od wtorku do piątku: 9-16
w soboty i niedziele: 9-15
bilet wstępu kosztuje 5 zł normalny i 2 zł ulgowy
(informacje z czerwca 2008)

FRAGMENT EKSPOZYCJI MUZEALNEJ: CHORĄGWIE POGRZEBOWE ORAZ EPITAFIUM Z XVII WIEKU (W ŚRODKU)

ętrzyn leży w północnej części Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, 19 km na wschód od Reszla i ok. 30 km na zachód od Giżycka. W mieście krzyżują się drogi krajowe nr 591, 592 i 594. Zamek stoi na niewysokim wzgórzu przy skrzyżowaniu ulic: Plac Zamkowy, Dworcowej i Chopina, w południowo-wschodniej części Starówki. Klucząc po mieście warto kierować się na drogę 591 prowadzącą do Mrągowa - wybierając ten kierunek przejeżdżamy ul. Dworcową, na końcu której po prawej stronie zamek jest dobrze widoczny. W Kętrzynie zatrzymują się pociągi pospieszne, dworzec PKS i PKP nieopodal. Parking bezpośrednio pod zamkową bramą. (2008)

1. R. Grenz: Der Kreis Rastenburg, 1976
2. M. Haftka: Zamki krzyżackie w Polsce, 1999
3. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
4. P. Zaniewski: Szlakami zamków krzyżackich, Muza S.A. 2005
5. Wikipedia

DZIEDZINIEC WITA GOŚCINNĄ ATMOSFERĄ CHOĆ BEZ PRZESADY - TURYŚCI UCIĄŻLIWI KOŃCZĄ W DYBACH ;-)

Kętrzyn - inkastelowany kościół św. Jerzego XIV-XVIw., ok. 500 m
Barciany - zamek prokuratorów krzyżackich XIVw., ok. 18 km
Bezławki - zamek krzyżacki XIVw., adaptowany na kościół, ok. 18 km
Reszel - zamek biskupów warmińskich XIVw., ok. 19 km
Szestno - relikty zamku krzyżackiego, ok. 19 km
Ryn - zamek komturów krzyżackich XIVw., przebudowany w XIXw., ok. 25 km
Giżycko - ruina zamku krzyżackiego XIVw., ok. 32 km