RUINA ZAMKU NIESYTNO - W GŁĘBI PO LEWEJ WIEŻA

ierwszym udokumentowanym właścicielem lub dzierżawcą Niesytna, którego nazwa pochodzić miała od legendarnego rabusia Niemira, był wzmiankowany w roku 1300 kasztelan Albert Bawarczyk z Waltersdorfu. Budowę murowanej warowni przypisuje się inicjatywie książąt świdnicko-jaworskich, nazwa zameczku nie pojawia się jednak w żadnych dokumentach lennych księstwa, niejasna byłaby też jej rola w jego systemie obronnym, stąd wśród niektórych historyków panuje pogląd o innej niż książęca metryce. Być może w 1307 dzierżawcą Płoniny był Konrad von Tschirn, zaś w 1345 Georg Świdnicki. Są to jednak tylko hipotezy, wiadomo natomiast, że dobra te należały wówczas do klasztoru w Lubiążu i każda operacja prawna wymagała zgody oraz asygnaty opata. Dowodnie gospodarzem w Niesytnie był w 1432 weteran spod Grunwaldu Hans von Tschirn (w bitwie grunwaldzkiej walczył oczywiście po stronie krzyżackiej). Hans współpracował z husytami, lecz jego "działalność" reformatorska ograniczała się do napadów i grabieży na okolicznych szlakach, co spotkało się ze stanowczym potępieniem ze strony władz kościelnych i zakończyło wyprawą zbrojną mieszczan świdnickich, którzy pobogosławieni laską biskupa wrocławskiego najechali zamek i w znacznym stopniu go zniszczyli. Tschirna zbiegł do swego brata Opitza na Sokolec, gdzie niedługo potem zwabił husyckich przywódców rebelii Bedrzicha oraz Michałka, a następnie zdradziecko ich pojmał i przekazał do Świdnicy, pozyskując nie tylko przebaczenie, ale także wdzięczność kościoła. Po powrocie do Płoniny Hans przez następne lata starym zwyczajem toczył własne prywatne wojenki z kupcami i sąsiadami, aż do roku 1455, ostatniego w swym ciekawym życiu, gdyż wtedy właśnie według legendy zginąć miał z ręki Gunczela ze Świn (nie jest to informacja potwierdzona w źródłach i nie do końca wiadomo, czy ofiarą był Hans, czy któryś z jego następców).

RYC. TH. BLATTERBAUER EINE SCHIDERUNG DES SCHLIESIERLANDES 1884

U PODSTAWY GOTYCKIEJ WIEŻY

BUDYNEK MIESZKALNY - WIDOK OD PÓŁNOCY

d roku 1468 "z Niesytna" pisał się Georg von Zedlitz zwany brzydko Małpą (zm. 1482), pan na Maciejowej oraz we Wleniu, następnie zamek posiadał jego syn Georg (wzm. w 1484 i 1492), wnuk Jacob (1494-1525), pan na Łomnicy, wnuk Just i bratankowie tych ostatnich, a pośród nich Georg, założyciel linii rodowej Nimmersath-Niesytno, w kórej rękach Płonina pozostała do 1661. W połowie XVI wieku Jacob von Zedlitz wzniósł przylegającą do starej budowli wspaniałą renesansową rezydencję - odtąd średniowieczny zamek służył jedynie celom gospodarczym oraz dekoracyjnym: sali rycerskiej używano jako magazynu do przechowywania ziarna, na murach zaś ustawiono cztery hakownice odpalane przy okazji ważnych świąt lub uroczystości. W roku 1661 dobra przeszły na własność panów von Glaubitz oraz von Redern. Potem majątek, w tym ruiny zamkowe, był w posiadaniu rodzin von Maltzan i von Neidschutz. W okresie od 1688 do 1715 należał do ochmistrza dworu elektorki Sophie Charlotte - Johanna F. von Dobrzensky-Doberzenitz, w latach 1715-1777 do baronów von Czettritz, w latach 1794-1798 właścicielem Płoniny był von Mannstein, a po 1798 kwatermistrz i prokurator wojskowy David Konrad von Graeve, który odnowił mocno już zaniedbany pałac i dostawił do niego nowe skrzydło wraz z wieżą zegarową.

RYCINA Z XIX WIEKU

XIX-WIECZNY BUDYNEK BRAMNY

WIDOK Z WZGÓRZA ZAMKOWEGO
NA ZRUJNOWANY PAŁAC

o 1810 gospodarzem na Płoninie był von Bunier, a po nim kupiec z Jeleniej Góry Linkh. W roku 1843 dobra nabył od niego za kwotę 80 tys. reńskich talarów hrabia Julius von Bulow, który ozdobił elewację południową pałacu, wzniósł budynek bramny, a dolny dziedziniec otoczył murem. Zabezpieczył także i poprowadził należytą konserwację średniowiecznych ruin. Jego syn Hans Werner von Bulow w 1871 roku sprzedał majątek królewskiemu marszałkowi dworu w Berlinie hrabiemu Friedrichowi Wilhelmowi von Perponcher-Sedlnitzky, ten zaś zaledwie pięć lat później odstąpił go księciu Antonemu von Hohenzollern-Sigmarinen, który z kolei już po roku, czyli w 1877 pozbył się go na rzecz bliżej nieznanego jeleniogórskiego konsorcjum. W 1880 właścicielem Niesytna został rotmistrz w stanie spoczynku von Motz, zaś w 1888 - konsul Eduard Weber z Hamburga. Na początku XX wieku spadkobiercy Eduarda sprzedali cały majątek ziemski Eberhardowi hrabiemu von Saurma baronowi von Jeltsch. Hrabia przeprowadził konserwację zamku górnego i udostępnił go do zwiedzania. Ostatnim przedwojennym gospodarzem pałacu był Eduard Neuschaffer, zaufany plenipotent Ernsta Ludwiga księcia von Hessen u.b. Rhein, mieszkający na co dzień w należącym do księcia zamku w Karpnikach.

POCZTÓWKA Z 1910 ROKU

POCZTÓWKA Z 1919 ROKU

czasie II wojny światowej w pałacyku mieścił się wiejski obóz dla rasowych jurnych dziewcząt niemieckich, a następnie obóz przejściowy dla pochodzących z Górnego Śląska współpracowników wywiadu wojskowego oraz Rosjan służących w Wermachcie. Pod koniec wojny stacjonowali tu lotnicy luftwaffe, nabierający sił witalnych przed ponownym wysłaniem na front wschodni. Po roku 1945 nieuszkodzony gmach przekształcono na dom kolonijny. Następnie jego gospodarzem była Lubelska FSC, która próbowała przeprowadzić remont zabytku, jednakże okoliczna ludność rozkradła większość materiałów budowlanych i w tej sytuacji FSC od remontu odstąpiła. W 1984 pałac Niesytno przeszedł w ręce Elżbiety Zawadzkiej-Malickiej, a osiem lat później spłonął w tajemniczych okolicznościach (było to niemalże na pewno umyślne podpalenie w celu wyłudzenia znacznego odszkodowania). W roku 2004 właścicielem ruin został Radosław Dębski.

WIDOK Z DROGI KACZORÓW - ŚWIDNIK
FOTOGRAFIA Z LAT 20-YCH XX WIEKU...

...ORAZ Z ROKU 2008

ŚREDNIOWIECZNA RUINA OBFITUJE W WIELE TAJEMNICZYCH ZAKAMARKÓW

amek wybudowany został na skalnym cyplu wysokiego wzniesienia (550 m n.p.m.). Obiekt nigdy nie był badany i nie jest znane jego szczegółowe rozplanowanie. Cechą charakterystyczną zamku była wieża ze szpicem (dzióbkiem), która wraz z wieżą w Bolkowie stanowią jedyne tego typu budowle na Śląsku z taką różnicą, że o ile wieża z Bolkowa pełniła funkcję przyczółka ostatecznej obrony, to ta z Niesytna przeznaczona była również do celów mieszkalnych. Plan wieży oparto na geometrii ośmioboku, z którego wyprowadzono ostrze w kierunku wschodnim, od strony zbocza o łagodniejszym nachyleniu. Jej bryła składała się z dwóch pięter i dwóch poziomów piwnicznych, częściowo wykutych w skale. O walorach mieszkalnych budowli świadczy obecność na piętrze tzw. "ciepłej izby", czyli pomieszczenia wyłożonego od środka drewnianymi belkami. Od strony zachodniej wieżę okalał kamienny obwód z wejściem na ciasne międzymurze i do piwnicy, natomiast od wschodu dostawiono do niej trzykondygnacyjne założenie mieszkalne na planie litery L. W jego skład wchodziły dwa skrzydła: południowe o wymiarach 4,5-6,5x15 metrów, połączone z dwóch sklepionych komór (jedna komora częściowo wykuta w skale) oraz skrzydło północne (3-5x17 metrów) o stropach belkowych i prostokątnych oknach, mieszczące dwie duże sale, z których jedną postrzegano jako główne pomieszczenie reprezentacyjne (sala rycerska). Kaplica zamkowa prawdopodobnie znajdowała się w wykuszu, wychodzącym dawniej ze ściany południowej.

PLAN PIĘTRA WIEŻY NA TLE RUIN ZAMKU NIESYTNO WG R.MRUCZKA I M.STEFANOWICZA:
KOLOREM SZARYM ZAZNACZYŁEM PLAN WIEŻY,
KOLOREM CZARNYM - ZARYS DOMÓW MIESZKALNYCH I MURU OBRONNEGO

rzytulony do podnóża wzgórza zamkowego XVI-wieczny renesansowy pałacyk von Zedlitzów był dwuskrzydłowy, czterokondygnacyjny z poddaszem użytkowym oraz narożną wieloboczną wieżą. Na południe od pałacu rozciągał się rozległy taras ograniczony narysem bastejowym, całość zaś otaczał romantyczny park utrzymany w stylu angielskim. Elementy dekoracyjne stanowiły portale, wolutowe szczyty, kamienne opaski i obramienia, a także liczne ozdobne detale z piaskowca, po zniszczeniach wywołanych pożarem niemal w całości rozkradzione. Jedną z takich zaginionych tablic była płyta, umieszczona pierwotnie na ścianie wieży, poświęcona pamięci właścicieli Niesytna - mieściła ona herby rodzin von Zedlitz i von Runge oraz następujący tekst:

Jorge

Zedlicz Affe ge

Katrina Ru

Nandi

von Meiwalde

ngin von

Ave

Nimersat

Schidlaw

J. Com: a: Bulow

rest 1843

PLAN ZAŁOŻENIA ZAMKOWO-PAŁACOWEGO:
KOLOREM CZARNYM OZNACZYŁEM MURY ŚREDNIOWIECZNE
KOLOREM BRĄZOWYM - PAŁAC I MURY NOWOŻYTNE

o czasów współczesnych zachowała się wieża główna do wysokości 4. kondygnacji z ciepłą izbą i dobrze widocznymi negatywami okrywających ją niegdyś drewnianych belek, spore fragmenty murów skrzydeł mieszkalnych oraz relikty XVII-wiecznych murów bastejowych. Podczas ostatniej wojny od strony stoku pod wieżą wykuta została niewielka grota o głębokości 5 metrów. Wejście na teren zamku usytuowane jest od strony podzamcza i prowadzi przez dziedziniec dolny na prostokątny taras. Powyżej wyrasta 3-kondygnacyjna bryła pałacu, kiedyś jedna z najpiękniejszych w okolicy, dzisiaj kompletnie zrujnowana grozi zawaleniem. Przy wejściu do budynku wykuto renesansowy, zdobiony portal z umieszczoną w zworniku datą 1545, ale już go nie ma, bo ukradli. W sezonie wiosenno-letnim zameczek, a w szczególności średniowieczna ruina pokryte są szczelnie zieleniną, skutecznie zacierającą czytelność dawnych form.

SPALONA RUINA PAŁACU VON ZEDLITZÓW

FRAGMENT NOWOŻYTNYCH UMOCNIEŃ BASTEJOWYCH

odsumowując. W skład zabytkowego zespołu pałacowo-parkowego wchodzą: ruina pałacu w stanie rozkładu, spore fragmenty murów zamku średniowiecznego, mury bastejowe z XVII wieku, murek obwodowy wokół dziedzińca dolnego wraz z XIX-wiecznym budynkiem bramnym, sztuczna grota pod wieżą oraz zaniedbany park angielski. Obiekt jest mniej więcej prywatny - formalnie ma właściciela, ten jednak nie jest chyba jakoś specjalnie zainteresowany rozsypującym się zabytkiem. Teren wprawdzie ogrodzono, straszy tablica z niegościnnym szyldem Zakaz wstępu, ale dostęp do środka jest możliwy albo po krótkiej wspinaczce przez mury, albo szlakiem pod budynkiem bramnym od tyłu (gdzie ogrodzenia nie ma). Należy jednak być bardzo ostrożnym - luźne kamienie, śliskie liście i duże różnice wysokości sprawiają, że zwiedzanie może być niebezpieczne, szczególnie dla pozbawionych wyobraźni dzieci.

WYBRANE WIZUALIZACJE PAŁACU W PŁONINIE
WIĘCEJ ZNAJDZIESZ PO KLIKNIĘCIU NA LINK PONIŻEJ

niesytno.pl

łonina leży 8 km na zachód od Bolkowa. Po drodze długi i okrutnie stromy podjazd, ostrzeżenie dla rowerzystów. Ruinka stoi na skraju wsi, po prawej stronie asfaltowej drogi, od której odbija droga gruntowa oznaczona szlakiem żółtym, prowadząca wprost do bramy (drogowskaz na pole namiotowe "Pod Bukami"). Parkujemy pod bramą w sąsiedztwie prywatnej posesji, której mieszkańcy wydają się być obojętni na towarzystwo obcych. Dla miłośników kolei nie mam dobrych wieści: najbliższa stacja PKP znajduje się w oddalonym o półtorej godziny marszu Marciszowie. (mapa) (2008)

1. M. Chorowska: Rezydencje średniowieczne na Śląsku, OFPWW 2003
2. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
3. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce południowej, Muza SA 1999
4. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
5. R. M. Łuczyński: Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Wspólnota Akademicka 2008
6. M. Świeży: Zamki, twierdze, warownie, Foto Art 2002

AUTOR NA TLE RUIN NIESYTNO

SAMOCHÓD PARKUJEMY POD BRAMĄ

Bolków - zamek książęcy XIIIw., ok. 8 km
Janowice Wielkie - ruina zamku Bolczów XIII/XIVw., ok. 10 km
Świny - ruina zamku rycerskiego XIVw., ok. 10 km
Wojcieszów - pozostałości zamku XIII/XIVw., ok. 13 km
Krzyżna Góra - pozostałości zamku Sokolec XIVw., ok. 15 km
Lipa - ruina zamku XIVw., ok. 15 km