|
|
|
CZOCHA - WEJŚCIE GŁÓWNE DO ZAMKU
|
|
 miejscu, w którym stoi dziś słynny jak Polska długa i szeroka zamek, we wczesnym średniowieczu istniał gród warowny o drewnianej konstrukcji i kamienno-ziemnych umocnieniach. Historia murowanej twierdzy rozpoczyna się na przełomie XIII i XIV wieku, najprawdopodobniej za sprawą króla czeskiego Wacława II, choć nie brakuje głosów, że jej fundatorem mógł być także jeden z książąt świdnicko-jaworskich, starający się w ten sposób umocnić pozyskany fragment górnych Łużyc. W 1306 dzierżawcą bądź właścicielem zamku był Johann von Birbestein, domniemany starosta królewski, jednak już w 1315 gmach przeszedł w posiadanie wspomnianej wyżej rodziny książęcej, gdy jeden z jej przedstawicieli Henryk I Jaworski ożenił się z córką Wacława II Agnieszką, co oprócz wdzięków świeżo poślubionej Agniechy dało mu władzę nad pozyskanymi w ten sposób okolicznymi dobrami.
|
|
REKONSTRUKCJA ZAMKU ŚREDNIOWIECZNEGO WG M.E.NIEMCZYK
|
|
 o śmierci Henryka I Jaworskiego w 1346 roku warownia stała się lennem królestwa Czech, zaś jej nowymi lokatorami zostali członkowie łużyckiej rodziny von Dohna. Zamek składał się wówczas z otoczonej murami czterokondygnacyjnej wieży mieszkalnej i wysokiego stołpu. W 1417 Wencel von Dohna upłynnił go lwówieckiemu mieszczaninowi Heinrichowi Renkerowi z Żytawy. Nowy właściciel poczuł się za potężnymi murami na tyle pewnie, że zaczął napadać na swoich sąsiadów i przejeżdżających nieopodal kupców, szybko uzyskując sławę podłego zbója. Zmuszono go jednak do sprzedaży twierdzy, którą w 1420 zakupił kanclerz i radca na królewskim dworze Zygmunta Luksemburczyka Hartung von Klux (Hartung z Kluszków). Z uwagi na obowiązki służbowe był on raczej rzadkim gościem we własnym zamku - w rzeczywistości zarządzał nim wybrany na starostę bratanek Hartunga Dietrich. W roku 1433 podczas jednej z wielu podróży właściciela, gdy ten bawił w szwajcarskiej Bazylei, warownię zbrojnie zbrojnie najechał husycki oddział Hansa Czirna z Niesytna. Przez kilka kolejnych miesięcy zamek znajdował się w rękach rebeliantów, ale już wiosną następnego roku odpowiednio umotywowany Hartung odbił go siłą, rozprawiając się krwawo z jego nielegalnymi lokatorami.
|
|
 |
|
CZOCHA NA OBRAZIE RICARDA KANTHA
|
|
1451 zmarł ostatni właściciel z rodu von Klux i dwa lata później w skalnej twierdzy zamieszkał wielki przyjaciel Krzyżaków Kaspar von Nostitz. Potomkowie Kaspara znacznie powiększyli rodzinny majątek, a jeden z nich - Johann von Nostitz - w połowie XVI stulecia dokonał przebudowy średniowiecznego zamczyska, przekształcając je w modne założenie renesansowe. Przez cały XVII wiek warownia skutecznie ubezpieczała okolicznych (bogatych) mieszkańców przed okrucieństwami licznych wojen - wielokrotnie oblegana ani razu nie została wówczas zdobyta, choć nie obyło się bez odpowiednich danin i kontrybucji. W roku 1700 za kwotę 152 tysięcy talarów wielki majątek okręgu Kwisy kupił Jan Hartwig von Uechtritz, pan na See i Spreitz, doradca polskiego króla Augusta II Mocnego. Jan nie posiadał męskich potomków, ustanowił więc tzw. Grundfideikomiss - regułę, w myśl której córki wychodzić musiały za mąż za męskich członków rodu, co miało za zadanie utrzymania całości majątku w rękach rodziny. Młodsza córka Jana Uechtritza wyszła za mąż za Henryka, którego późniejszy pogrzeb stał się niecodziennym i makabrycznym widowiskiem. Kiedy w 1719 wyruszył z zamku kondukt pogrzebowy, żałobnicy przechodzić zaczęli przez most nad suchą fosą. W pewnym momencie drewniany most się załamał i część uczestników spadła w dół ze skutkiem śmiertelnym. Niedługo potem konstrukcję tę zastąpiono nową, murowaną z kamienia.
|
|
 |  |
|
GŁÓWNY BUDYNEK MIESZKALNY I DOMEK NA PODZAMCZU
(FOT. ANDRZEJ ZIEMNICKI)
|
|
 odajże najtragiczniejsze w dziejach zamczyska wydarzenie miało miejsce w nocy z 17 na 18 sierpnia 1793 roku. Podczas nieobecności właściciela obiekt w niejasnych okolicznościach spłonął, w proch obróciła się wówczas bogata biblioteka ze starodrukami, wiele zabytkowych mebli oraz zbrojownia. Niemal natychmiast przystąpiono do odbudowy i sześć lat później zamek ponownie nadawał się do zamieszkania. Wiek XIX nie obfitował na szczęście w żadne spektakularne wydarzenia, rodzina Uechtritz szczęśliwie mieszkała tam aż do zgonu Ottona von Uechtritz w 1905. Jego spadkobiercy zdecydowali się na sprzedaż rodzinnego majątku, najpierw Ernestowi von Schlezwik-Holstein, by po nieudanej transakcji odstąpić go ostatecznie pochodzącemu z Drezna Ernestowi von Gutschow. Ernest miał ogromne ambicje zostać prawdziwym księciem i potężna twierdza stanowić miała poważny argument w staraniach o upragniony tytuł. Na jego zlecenie ceniony architekt Bodo Ebhardt nadał budowli charakter romantycznego, gotycko-renesansowego zamczyska, okrywając go na poły historyczną, na poły fantastyczną szatą. Strzegący swoich tytoniowych interesów właściciel przebywał tam jednak dość rzadko, około 8 tygodni w roku. Sytuacja zmieniła się po wybuchu II wojny światowej. W latach 1939-45 zamek Czocha stanowił główną siedzibę rodu von Gutschow, kiedy jednak front wschodni zbliżył się niebezpiecznie, w styczniu 1945 Ernest spakował się i wyjechał do rodzinnego Drezna, a stamtąd do Bad Wildungen, gdzie w 1946 roku zmarł.
|
|
 |
|
ZAMEK NA PRZEDWOJENNEJ POCZTÓWCE
|
|
 puszczając Czochę Ernest von Gutschow wywiózł zapewne wszystko to, co uważał za najcenniejsze: książki Durera, zabytkową broń, wyroby snycerskie, zamorskie złoto i nabyte od bolszewików insygnia koronacyjne carów rosyjskich. Część wyposażenia jednak została. Owe rzekome skarby, za jakie uznano porzucone w pośpiechu meble, książki, wina oraz nieznaczną ilość srebrnej zastawy, stały się obiektem przekrętów i machlojek ze strony nowych władz. Jedną z ciężarówek wypełnioną zamkowymi depozytami przywłaszczył sobie burmistrz Leśnej wraz z małżonką, po czym przez nikogo nie niepokojeni przedostali się oni przez czeską granicę do amerykańskiej strefy okupacyjnej. Ciężarówka kolejna, prowadzona osobiście przez komendanta leśniańskiego posterunku MO również zniknęła w tajemniczych okolicznościach (razem z kierowcą oczywiście). Pozostali złodzieje mieli mniej szczęścia i za próbę kradzieży w ciupie wylądował m.in. ówczesny wicestarosta Lubania. W całości udało się odzyskać około 25 tys. książek ze zbioru fabrykanta, które trafiły potem do wrocławskiej Biblioteki Uniwersyteckiej. Po nacjonalizacji gmach adaptowano na ośrodek wypoczynkowy dla wysoko postawionych oficerów Ludowego Wojska Polskiego, dzięki czemu nie podzielił on losu wielu innych śląskich warowni i w bardzo dobrej kondycji egzystuje po dziś dzień. W związku z zaszczytną funkcją, jaką pełnił, za komuny był to obiekt całkowicie zamknięty dla zwiedzających. W międzyczasie zagrał w filmie Gdzie jest generał? Kiedy komuna umarła, dom wypoczynkowy przeformowano na hotel, a zamek Czocha stał się największą atrakcją turystyczną regionu.
|
|
 |  |
|
ZAMEK ZBUDOWANY ZOSTAŁ NA POTĘŻNEJ SKALE,
KTÓREJ FRAGMENTY GDZIENIEGDZIE MALOWNICZO WYSTAJĄ POZA OBRYS MURÓW
|
|
VON BRAUN
|
 W czasie II wojny światowej zamek Czocha wizytował Werner von Braun, jedna z największych postaci naukowych XX wieku i bohater narodowy nazistowskich Niemiec, a potem dwulicowej Ameryki, ojciec niemieckiej broni rakietowej, późniejszy twórca kosmicznych rakiet Saturn, które wynosiły na księżyc statki Apollo. Odwiedziny te wiąże się z prowadzonymi przypuszczalnie w Leśnej badaniami nad bronią V-1 i V-2, eksperymentami z bronią uranową lub nowoczesnymi silnikami. Podczas wojny w pobliżu zamku zlokalizowano silną obronę przeciwlotniczą, co może oznaczać, że jego właściciel pozwolił, aby von Braun miał tu swoje biuro badawcze. Wspomniana fabryka nazywała się Gema Werke, a prace, jakie tam prowadzono dawały efekt w postaci niezmiernie silnego pola elektromagnetycznego, które sprawiało, że w przejeżdżających w jej pobliżu autach gasły silniki! Gdy eksperymenty przerywano, autka ruszały dalej, jak gdyby nigdy nic.
|
|
|
CZOCHA Z LOTU PTAKA - FOTOGRAFIA PRZEDWOJENNA
|
|
|
 redniowieczny zamek zbudowano na wrzynającym się w dolinę rzeki Kwisy skalnym cyplu, ze spojonych zaprawą wapienną złomów granitowych i gnejsów. Pierwotnie było to niewielkie czworokątne założenie z okrągłą wieżą w narożniku północno-zachodnim i bramą wjazdową od strony zachodniej. Istotną zmianę jego formy przyniosła przebudowa z XVI stulecia; zamek przeformowano wówczas w stylu renesansowym i ufortyfikowano linią murów zewnętrznych z bastejami. W latach następnych warownia poddawana była dalszym modernizacjom, poprawiającym jej właściwości obronne, przestrzeń mieszkalną i walory użytkowe. W XVIII wieku zlikwidowano drewniany most zwodzony, zastępując go nowym, murowanym, przerzuconym nad suchą fosą, w której urządzono zwierzyniec. Po tragicznym pożarze (1794) w latach 1795-99 pokryto łupkiem główny dom mieszkalny, ukształtowano nową formę dachu i podwyższono cylindryczną wieżę. Obecny wygląd gmach zawdzięcza przeprowadzonej na początku XX wieku wielkiej przebudowie-rekonstrukcji, która wyraźnie go "odmłodziła", niszcząc przy tym niestety część starszych elementów architektonicznych.
|
|
 |
|
PLAN ZAMKU CZOCHA:
1. PODZAMCZE, 2. MOSTY, 3. FOSY, 4. WIEŻA GŁÓWNA, 5. DZIEDZINIEC WEWNĘTRZNY,
6. SIEŃ, 7. JADALNIA, 8. SALA RYCERSKA, 9. SALA MARMUROWA, 10. BASTEJE,
11. BIBLIOTEKA, 12. BRAMA
|
|
STUDNIA
|
 Zamek Czocha jest miejscem, w którym wielokrotnie dochodziło do przemocy w rodzinie. Przykładem jawnie brutalnych relacji między małżonkami były wydarzenia z połowy XVII wieku, kiedy na zamku rządził Krzysztof Nostitz. Rozbudował on twierdzę, odnowił komnaty i wnętrza, zabudował też piękny dziedziniec, na środku którego stała studnia, niema bohaterka późniejszych okropności. Będąc w wieku 24 lat Krzysztof postanowił ożenić się ze znacznie starszą, ale za to podobno bardzo bogatą krewniaczką cesarza - Gertrudą. Po uroczystym fakcie okazało się, że Gertruda nie posiadała żadnego posagu, co gwałtownie osłabiło uczucie młodzieńca, który z rozbrajającą wręcz szczerością i nieukrywanym rozczarowaniem stwierdził, iż w związku z zaistniałą sytuacją nie ma najmniejszego zamiaru utrzymywać jakichkolwiek bliższych kontaktów z brzydką, starą i grubą żoną. Odrzucona kobiecinka swoje potrzeby jednak miała i starała się zaspokajać je jakoś pod nieobecność męża z mniej wybrednymi od niego osobnikami. I trwał sobie taki układ do czasu, kiedy Krzysztof po powrocie z bardzo długiej podróży zastał Gertrudę w odmiennym stanie - wściekł się wtedy nieludzko, bo choć z usług żony nie korzystał już od dawna, to zdrady tolerować nie zamierzał. Wpadł do sypialni wystraszonej niewiasty i pociągając ją za włosy zaprowadził na dziedziniec. Tam w zazdrosnym uniesieniu rozkazał jej skoczyć do wspomnianej studni, ale że kobiecie takie rozwiązanie z oczywistych względów nie było na rękę, więc nieśmiało odmówiła. Krzysztof silny był i nie zamierzał negocjować - wziął za włosy i babę utopił. Od tamtej pory, gdy ktoś nachylił się nad studnią ciemną nocą, słyszał kobiece jęki i przeraźliwe wołanie o pomoc.
Sytuacja ze studnią powtórzyła się jeszcze co najmniej raz. W 1793 roku niejaka Urlika urodziła nieślubne dziecko i za karę skończyła w wodzie, a Bogu ducha winne niemowlę zamurowano w komnacie marmurowej, w pięknym renesansowym kominku.
|
|
|
 |  |
|
MIĘDZYMURZE Z POTĘŻNĄ BASTEJĄ
(CZĘSTO POMIJANE PRZEZ ZDEZORIENTOWANYCH TURYSTÓW)
|
|
|
becnie zamek Czocha to rozległy kompleks, składający się z przedzamcza górnego i dolnego, fosy z przerzuconym nad nią mostem oraz zamku górnego, obejmującego zespół budynków z wewnętrznym dziedzińcem. Wejście główne prowadzi przez bramę z portalem ozdobionym kartuszami herbowymi oraz rzeźbą z wizerunkiem szermierza, a nad całością góruje masywna, cylindryczna wieża nakryta renesansowym hełmem z drewnianą nadbudówką. Po latach służby garstce wojskowych wybrańców warownia wraz z nadejściem nowych czasów otworzyła swoje wrota wszystkim, którzy mają trochę grosza do wydania i chcą się go pozbyć w nad wyraz elegancki sposób. Funkcjonuje tu Ośrodek Wypoczynkowo-Szkoleniowy dysponujący 136 miejscami noclegowymi w pokojach 1-6 osobowych w cenie 25-100 złotych za osobę. Dla bardzo majętnych albo przesadnie ambitnych przewidziano dodatkową atrakcję - nocleg w zabytkowej Komnacie Książęcej w śmiercionośnym łożu (z rzekomą zapadnią) za jedyne pół tysiąca. Na zamku organizowane są konferencje, szkolenia, bankiety, średniowieczne uczty, pokazy walk rycerskich, koncerty muzyki dawnej i szeroki zakres innych wymyślnych uciech ku ogólnemu zadowoleniu. Funkcjonuje też tutaj bractwo rycerskie, które obok wspomnianych pokazów prowadzi naukę tańców dawnych, organizuje rozrywki plebejskie i uczy strzelać z łuku.
|
|
 |  |
|
GOŚCI HOTELOWYCH I TURYSTÓW WITA
KOMFORTOWO WYPOSAŻONA RECEPCJA
|
LUKSUSOWE URZĄDZENIA SANITARNE
SPRZED STU LAT WCIĄŻ DZIAŁAJĄ!
|
|
 a szczęście nie potrzeba być krezusem, aby móc cieszyć się uwodzicielską bliskością romantycznej twierdzy. Zamek dostępny jest bowiem dla zwiedzających codziennie w godzinach 10-18 (teoretycznie w grupach min. 10 osobowych, lecz z tym bywa różnie). Wycieczka trwa około 30 minut i prowadzi przez Salę Rycerską z oryginalnym drewnianym "metalowym" żyrandolem, Salę Marmurową z upiornym kominkiem, od której prowadzą tajne przejścia do skarbca, wyposażoną w wielkie kryształowe zwierciadło prywatną jadalnię rodziny von Gutschow, komnatę książęcą (tę za 500 zł), garderobę oraz łazienkę z fikuśnym wyposażeniem. Można też wejść na sam szczyt wieży, skąd rozciąga się malowniczy widok na zalew Kwisy. Zwiedzanie kosztuje 6 zł. Po lewej stronie od mostu wiodącego do głównego wejścia znajduje się nieoznakowana brama. Często pomijana przez turystów skrywa dostęp do świetnie zachowanego międzymurza z basteją oraz drewnianymi gankami obronnymi, po których bez przeszkód można spacerować. Tędy także prowadzi wejście do zlokalizowanej w podziemnej części zameczku izby tortur. Na podzamczu funkcjonuje sklepik z pamiątkami i kawiarenka.
|
Ośrodek Wypoczynkowo-Szkoleniowy
Zamek Czocha
59-820 Leśna
tel. (075) 72 11 185, 72 11 553
fax. (075) 72 11 553
|
|
arownia położona jest tuż nad doliną Zalewu Kwisy (jezioro Leśniańskie), około 4 km na wschód od centrum Leśnej, skąd prowadzi bardzo dobrze oznakowana trasa. Do oddalonego o 35 km od Jeleniej Góry miasta dojechać można komunikacją autobusową lub transportem prywatnym. Przed bramą prowadzącą na przedzamcze funkcjonuje płatny parking (3 zł). Ze względu na swoje położenie zamek Czocha stanowi dobrą bazę wypadową do jednodniowych wycieczek w Góry Izerskie, Karkonosze, do Czech i za granicę niemiecką. (zobacz na mapie) (2004)
|
|
1. M. Chorowska: Rezydencje średniowieczne na Śląsku, OFPWW 2003
2. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
3. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce południowej, Muza SA 1999
4. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
5. J. Lamparska: Tajemnice, zamki, podziemia, Asia Press 1999
6. M. Świeży: Zamki, twierdze, warownie, Foto Art 2002
|
|
WIDOK Z WIEŻY NA PRZEDZAMCZE I JEZIORO
|
|
Złotniki Lubańskie - szubienica XVIIw. przebudowana w sztuczny zamek, ok. 5 km
Zapusta - ruina zamku piastowskiego Rajsko XIIIw., ok. 6 km
Świecie - ruina zamku książęcego XIVw., ok. 9 km
Proszówka - ruina zamku piastowskiego Gryf XIIIw., ok. 20 km
Rząsiny - relikty zamku Podskale XIIIw., ok. 14 km
|
Więcej archiwalnych ilustracji zameczku Czocha, a ponadto kilka tysięcy grafik, fotografii i pocztówek obrazujących inne polskie warownie znajdziesz na płytach CD w wydawnictwie Zamki na historycznej ilustracji. Szczegóły tutaj.
|
|
|
