WIELKA BASTEJA W SKRZYDLE ZACHODNIM ZAMKU W JAWORZE

schyłku XIII wieku Jawor stał się jednym z nowo wykreowanych ośrodków władzy na silnie rozparcelowanym Dolnym Śląsku, awansując w 1274 na stolicę odrębnego księstwa, które z łaski Bolesława Łysego Rogatki objął jego syn Henryk zwany Grubym. W roku 1280 schedę po ojcu przejął Bolko I Waleczny i jemu to właśnie badacze przypisują budowę murowanej siedziby obronnej, wzniesionej w miejscu powstałego w ok. 1220 grodu kasztelańskiego. Za rządów Henryka I (1301-46) oraz jego następcy Bolka II (1346-68) niewielki budynek wieżowy uzupełniony został o mury obronne i nowe gmachy mieszkalne. Po śmierci Bolka II na tronie książęcym zasiadła jego była żona Agnieszka, a gdy w 1392 i ona oddała ducha, obszerne księstwo świdnicko-jaworskie na mocy układów dynastycznych przeszło pod panowanie króla Czech i cesarza rzymskiego Karola IV, miasto zaś otrzymało status ośrodka królewskiego oraz stolicy lokalnej prowincji. Odtąd, aż do roku 1742 zamek jaworski stanowił siedzibę namiestników królewskich, z których pierwszym chronologicznie pełniącym ten urząd był czeski rycerz Benesz z Huśni (1392-1400).

PANORAMA MIASTA Z XVIIw. ZAMEK ZNAJDUJE SIĘ NA LEWO OD KOŚCIOŁA, PIĄTA WIEŻA PATRZĄC OD LEWEJ.

urzliwy na Dolnym Śląsku okres wojen husyckich był dla Jawora niezwykle łaskawy, bowiem zarówno w 1427 roku jak i dwa lata później przemieszczająca się w okolicy powstańcza armia rezygnowała ze szturmu na zamek i miasto, co może świadczyć o dużych ich walorach obronnych oraz silnej załodze. Przez blisko 200 następnych lat warownia nie była świadkiem żadnych działań militarnych, pomijając lokalne rozruchy wśród mieszczan i chłopów. W roku 1527 podczas jednego z takich zajść chłopi z pobliskich Piotrowic wywołali bójkę na noże z załogą zamku, za co całą gminę spotkała niecodzienna pokuta: otóż wszyscy Piotrowiczanie, bez względu na wiek, płeć i stan, musieli od mostu piotrowickiego przejść na kolanach ze świecami w dłoniach na dziedziniec zamkowy i w ten sposób błagać namiestnika o litość. Nieco wcześniej, bo około 1510 miasto wzmocniło się nową linią murów obronnych z basztami oraz narożnymi bastejami w pełni przystosowanymi do użycia powszechnej już wtedy broni palnej. Analogicznej przebudowie poddano także warownię, wyposażając ją w wydłużoną basteję i dostawiając w 1568r. wewnętrzną wieżę, stanowiącą odtąd dominantę wysokościową całego założenia. Z tamtego okresu zachował się opis goszczącego w Jaworze elektora saskiego Albrechta von Wetin, który 22 lutego 1572 odpoczywał ...we wspaniale zdobionych, czerwono i niebiesko przystrojonych salach.

POCZTÓWKA Z OKRESU MIĘDZYWOJENNEGO

czasie wojny trzydziestoletniej miasto i zamek kolejno zajmowały katolickie wojska austriackie, protestanccy Sasi, ponownie Austriacy, oddziały szwedzkie i wreszcie 25 lipca 1648, u schyłku wojny, jeszcze raz i ostatecznie wojska cesarskie, w poprzedzającą ów dzień noc zabijając w walkach ulicznych blisko 200 Szwedów. Podczas szturmu w wyniku ostrzału artyleryjskiego, a także wznieconego w 1656r. pożaru rezydencja uległa poważnym zniszczeniom, w związku z czym urzędujący wówczas w Jaworze namiestnik prowincji oraz jednocześnie badacz i kolekcjoner hrabia Otto von Nostitz podjął decyzję o przebudowie gmachu zamkowego, w efekcie której powstała odnowiona trójskrzydłowa zabudowa wokół trójkątnego dziedzińca. Koncepcja odbudowy nie obejmowała byłego podzamcza i ogrodów zamkowych, stąd sprzedane zostały one magistratowi miejskiemu za 1000 talarów. Kilka lat później odnowiona siedziba gościła małżonkę króla polskiego Marię Kazimierę Sobieską, podróżującą po Dolnym Śląsku i nocującą na zamku w dniach 28 lipca oraz 20 sierpnia 1687 roku.

WIDOK ZAMKU OD STRONY DROGI LEGNICA-JELENIA GÓRA
PO LEWEJ PORTAL BRAMNY Z UPIERDLIWYM KUNDELKIEM

efekcie tzw. wojen śląskich 1740-1745 Austria utraciła Śląsk na rzecz Prus. 8 marca 1742 roku zakończył urzędowanie ostatni z królewskich namiestników hrabia Hans Anton von Schaffgotsch - jego kompetencje przejął urząd dóbr królewskich w Głogowie. W następstwie tej zmiany cztery lata później wydane zostało rozporządzenie króla pruskiego Fryderyka o potrzebie przystosowania zamku w Jaworze do pełnienia funkcji zamkniętego zakładu dla umysłowo chorych i Domu Pracy Przymusowej. Rozpoczęto szeroko zakrojone prace adaptacyjne polegające na zmianie podziałów wewnętrznych oraz stworzeniu nowego układu komunikacyjnego celem izolacji więźniów. Oddział psychiatryczny zamknięto w roku 1821 i po kolejnej przebudowie warownia w całości aż do 1945 służyła jako ciężkie więzienie dla kobiet, którego szczególnie czarne karty zapisane zostały podczas nazistowskich rządów w mieście. Po zakończeniu II wojny światowej zabytek wyremontowano z przeznaczeniem na placówki kulturalne oraz prywatne mieszkania lokatorskie.

WIDOK NA ZAMEK OD ZACHODU NA POCZTÓWCE Z 1929

lokowany w pn-zach. części miasta i sprzężony z jego fortyfikacjami zamek stanowił rozległe założenie o powierzchni 3000 metrów2, na planie nieregularnego trójkąta z przełamanym bokiem wschodnim. Najstarszy jego element stanowiła prostokątna wieża (ok. 6,3x7,6 metra) jeszcze w XIII stuleciu zastąpiona przez inną, większą budowlę o wymiarach 10x11 metrów. Gmach ten początkowo chroniony był jedynie przez wał i fosę - w murowany obwód warowny z rozległym majdanem ujęty został dopiero na przełomie XIII i XIV wieku, przypuszczalnie za panowania księcia Henryka I Jaworskiego. Podstawowymi elementami zespołu, rozbudowanego w połowie XIV wieku przez Bolka II i na początku wieku XV przez króla czeskiego Wacława II, były dwa obiekty: stojący od zachodu główny dom mieszkalny (ok. 10x25 metrów), niepodpiwniczony, o dwóch izbach na każdej kondygnacji, oraz drugi dom, od strony południowej, podzielony w przyziemiu na sześć wąskich komór. Pozostałe zabudowania były wykonane z drewna. W 1510 roku na przedłużeniu zachodniego skrzydła postawiono wydłużoną basteję w formie baszty na planie podkowy z otworami strzelniczymi na każdej z dwóch kondygnacji, stanowiącą aktywny element obrony artyleryjskiej całego kompleksu zamkowo-miejskiego. Kolejne prace budowlane z około roku 1568 przekształciły gotycką warownię w modną renesansową rezydencję: wzniesiono smukłą wieżę, w skrzydle zachodnim nadbudowano kolejne piętro, powiększono również skrzydło wschodnie, które uzyskało nową dekorację wewnętrzną. W drugiej połowie XVII stulecia z inicjatywy Ottona von Nostitz powstała trójskrzydłowa zabudowa wokół wielobocznego dziedzińca, skrzydło południowe otrzymało manierystyczny portal, zaś zamkowa wieża - dzwon, który zachował się do czasów współczesnych. Późniejsze zmiany funkcji i przekształcenia ujednoliciły bryły budynków i zatarły cechy stylowe, m.in. około 1750 dla celów więziennictwa nadbudowano o jedną kondygnację skrzydło zachodnie, natomiast w połowie wieku XIX przebudowano w całości skrzydło południowe.

WSPÓŁCZESNY PLAN ZAMKU W JAWORZE WG J.PILCHA:
1. PRZEJAZD BRAMNY, 2. BASTEJA, 3. WIEŻA, 4. SKRZYDŁO ZACHODNIE, 5. SKRZYDŁO PÓŁNOCNE,
6. SKRZYDŁO WSCHODNIE, 7. SKRZYDŁO POŁUDNIOWE, 8. CYLINDRYCZNA KLATKA SCHODOWA

zisiaj zamek w Jaworze przywołuje nieodparcie wspomnienia najsmutniejszych lat swego istnienia. Odrapany, cuchnący moczem dziedziniec z tragicznym pomnikiem ofiar - więźniarek francuskich oraz złowrogą atmosferą powięziennej scenografii nie nastraja optymistycznie. Wszechobecny brud, dziesiątki butelek po wódce, wychudzone, wałęsające się psy, to niestety tutejsza rzeczywistość, taka Polska, jaką telewizyjna propaganda sukcesu nie dostrzega, lub nie chce zobaczyć. Gmach tętni jednak życiem: w części jego pomieszczeń znajdują się prywatne mieszkania, obok nich funkcjonuje komis RTV AGD, jakieś magazyny, jest siedziba Związku Sybiraków i lokal Ligi Ochrony Przyrody, działa też Społeczne Ognisko Muzyczne oraz klub undergroundowy (squad, kino?). Swoją siedzibę w zamku ma również - co uwzględniając te wszystkie porozrzucane wokół butelki zakrawa na ironię losu - miejski klub abstynenta AZYL. Jak widać, jest tutaj wielu gospodarzy, ale albo nikomu się nie chce, albo nie potrafią się ze sobą dogadać i jak nic się nie zmieni, cały budynek wkrótce utonie w śmieciach. Razem z nimi.

CHOĆ NA ZDJĘCIACH NIE WIDAĆ TEGO WYRAŹNIE, DZIEDZINIEC ZAMKOWY TO OBRAZ NĘDZY I ROZPACZY
PO LEWEJ FRAGMENT PÓŁNOCNO-WSCHODNI, PO PRAWEJ PRZECIWNY NAROŻNIK

amek znajduje się w północno-zachodniej części miasta, tuż przy szosie prowadzącej z Legnicy do Jeleniej Góry, ok. 5 minut drogi od Starego Rynku. Obok jest obszerny, darmowy parking dla samochodów. Pod zamkiem przystanek lokalnych linii autobusowych (Lubin, Kondratów, Targoszyn), dojechać tutaj można również autobusem podmiejskiej linii 14 wprost spod dworca PKP w Legnicy. (mapka) (2005)

1. M. Chorowska: Rezydencje średniowieczne na Śląsku, OFPWW 2003
2. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
3. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce południowej, Muza SA 1999
4. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
5. UM w Jaworze, Wydział Promocji Miasta: Kalendarium historii miasta Jawora

PONURE CELE WIĘZIENNE (Z LEWEJ) I FRAGMENT SKRZYDŁA POŁUDNIOWEGO

Luboradz - kompleks pałacowo-zamkowy, ok. 7 km
Myślibórz - relikty zamku XIII/XIVw., ok. 7 km
Kłaczyna - relikty zamku XVw., ok. 14 km
Świny - ruina zamku rycerskiego XIVw., ok. 16 km
Bolków - zamek książęcy XIIIw., ok. 18 km
Lipa - ruina zamku XIVw., ok. 18 km
Rokitnica - ruina zamku książąecego XIIIw., ok. 18 km
Legnica - zamek książęcy XIIIw., przebudowany, ok. 19 km

Więcej archiwalnych ilustracji zamku w Jaworze, a ponadto kilka tysięcy grafik, fotografii i pocztówek obrazujących inne polskie warownie znajdziesz na płytach CD w wydawnictwie Zamki na historycznej ilustracji. Szczegóły tutaj.