ZAMEK W OTMUCHOWIE - DZIEDZINIEC

a wysokim wzgórzu, na którym króluje dziś potężny masyw zamku, we wczesnym średniowieczu istniał gród słowiański, wzmiankowany w bulli papieża Hadriana IV z 1155 roku jako Castellum Otmuchov Cum Pertinentis, będący własnością biskupów wrocławskich ośrodek zwany kasztelanią. Potwierdzenie posiadłości biskupiej Otmuchowa miało miejsce w wydanej przez papieża Innocentego IV kolejnej bulli z 9 sierpnia 1245 roku, czyli cztery lata po tragicznym w skutkach najeździe mongolskim, podczas którego gród ten został przypuszczalnie zdobyty i (jak pisał Długosz) wraz z okolicznymi terenami stanowił miejsce odpoczynku dzikiej armii w jej wyniszczającym pochodzie na ziemie śląskie. Nie wiadomo dokładnie, kto rozpoczął murowanie pierwotnie drewnianego ośrodka kościelnej administracji - niektórzy historycy sugerują osobę biskupa Wawrzyńca (1207-32), choć bardziej prawdopodobny wydaje się pogląd, że pierwsze budynki kamienne wzniesiono tu podczas napraw i remontów, będących efektem wspomninego wyżej najazdu, a więc około połowy XIII wieku. Kilkadziesiąt lat później podczas lokalnego sporu pomiędzy księciem wrocławskim Henrykiem IV Prawym a biskupem Tomaszem II (1270-92) wojska książęce zajęły zbrojnie drewniano-murowaną warownię wraz z ukrywającym się tutaj duchownym, a następnie zniszczyły ją paląc i zasypując fosy, o czym dowiadujemy się z listu napisanego przez owego biskupa w maju 1287 roku. Po wygaśnięciu konfliktu i powrocie Otmuchowa we władanie kościoła około roku 1295 przystąpiono do budowy nowego zamku na zgliszczach dotychczasowego założenia, przy czym główne działania budowlane miały miejsce w okresie 1341-76 za panowania biskupa Przecława z Pogorzeli. Równolegle po nadaniu osadzie praw miejskich (1347) rozpoczęto jej fortyfikowanie, dzięki czemu pod koniec XIV stulecia powstał w Otmuchowie sprzężony układ zamkowo-miejski o znakomitych, jak na owe czasy, walorach obronnych.

ZAMEK W POŁOWIE XVIII WIEKU NA RYCINIE F.B.WERNERA

PRAWDOPODOBNIE STARSZY WIDOK ZAMKU. AUTOR NIEZNANY.

kład ten sprawdził się podczas wojen husyckich, kiedy warownia nie została zbrojnie zdobyta, choć była opanowana przez powstańców i wydana na kilka lat w ich ręce. Stało się tak za sprawą tchórzliwego zarządcy Mikolaja von Alzenau, który za obiecane pieniądze i gwarancję nietykalności poddał zamek, czym horrendalnie naraził się biskupowi wrocławskiemu, ten bowiem właśnie w Otmuchowie ukrył przed husytami swój ukochany skarb. Alzenau najwyraźniej nie miał szczęścia - uznany za zdrajcę został wkrótce pojmany i niedługo potem ścięty na wrocławskim rynku, co może nie do końca pokrywało się z piątym przykazaniem, ale przecież biskup to też człowiek i swoje słabości ma. Zagarnięty bez walki obiekt wciąż jednak pozostawał pod pełną kontrolą jego nielegalnych zdobywców, poddano go nawet pewnym pracom fortyfikacyjnym, co oznaczać mogło, że zamierzali się oni tutaj zagnieździć na dłużej. Ostatecznie biskup z bólem serca wysupłał 1100 kop groszy czeskich i w 1435 drogą okupu Otmuchów odzyskał. Nie na długo jednak, ponieważ osiem lat później rycerz Hinko Kruszyna wtargnął zbrojnie do miasta i bez większych przeszkód zagarnął szturmem warownię, którą w roku następnym oddał w zamian za haracz w wysokości 2000 węgierskich guldenów. Po wygaszeniu kluczowych konfliktów na Dolnym Śląsku dla zamku nadeszły lepsze czasy. W latach 1484-1485 biskup Jan IV Roth przebudował rezydencję w stylu późnego gotyku, przy okazji modernizując jej instrumenty obronne i dodając nowe, przystosowane do zadań obrony artyleryjskiej. I choć z upływem lat Otmuchów wyraźnie podupadł na rzecz sąsiedniej Nysy, to górujący nad nim gmach rozwijał się znakomicie, o czym świadczy kolejna, tym razem renesansowa reorientacja, prowadzona w latach 1586-1596 przez biskupa Andrzeja Jerina. Później jeszcze co najmniej dwukrotnie zmieniano formę budowli: najpierw podczas odbudowy bo spustoszeniach wojny 30-letniej oszpecił ją zakochany w tłustych barokowych aniołkach syn króla Zygmunta III i brat Jana Kazimierza Karol Ferdynand Waza (1625-1665), zaś kilkadziesiąt lat później dzieła dopełnił jeden z największych na Śląsku mecenasów sztuki biskup Franciszek von Neuburg.

WIDOK NA ZACHOWANE SKRZYDŁO OD STRONY POŁUDNIOWEJ

roku 1741 w ramach tzw. wojny śląskiej wojska pruskie pod dowództwem generała Schwerina przy użyciu artylerii zbombardowały warownię, doprowadzając do ruiny jej część północną oraz zachodnią. Zniszczone skrzydła zamkowe wkrótce odbudowano, ale tylko w dolnych kondygnacjach przyziemnych, sam obiekt nie służył także już bezpośrednio biskupstwu, które wyprowadziło się z miasteczka, i pełnił odtąd jedynie pomocniczą rolę administracyjną. 30 października 1830 roku król pruski Fryderyk Wilhelm podpisał dekret, wprowadzając w życie proces sekularyzacji (upaństwowienia) kościelnego księstwa nysko-grodkowskiego. W efekcie tej decyzji Otmuchów stał się nominalną własnością rodziny von Hohenzollern i mocno już zaniedbany przeszedł drogą ich darowizny w ręce pruskiego ministra, barona Wilhelma von Humboldt, zasłużonego dla Państwa Pruskiego polityka, humanisty oraz filantropa. Ponieważ zamek z powodu zniszczeń nie nadawał się wówczas do zamieszkania, Humboldt osiadł w wybudowanym u jego podnóża w latach 1706-1707 barokowym pałacu, zwanym również Zamkiem Dolnym. W 1828r. z polecenia właściciela przystąpiono do rozbiórki zrujnowanych skrzydeł zamku: południowego oraz zachodniego - otrzymaną w jej wyniku substancję budowlaną przeznaczono na naprawę ocalałej części północnej, natomiast w miejscu po wyburzonych budynkach założono ogród. W rękach rodziny gmach pozostał do 1929, tj. do czasu, kiedy poszukujący pieniędzy na rozbudowę zbiornika zaporowego na pobliskim jeziorze prawnuk Wilhelma Bernard von Humboldt-Dachroedoen zrezygnował z reszty posiadłości wraz z zamkiem i odsprzedał je gminie Otmuchów. Po zmianie gospodarza obiekt adaptowano na hotel i funkcję taką pełni on do dziś.

FOTOGRAFIA ZAMKU Z LAT 30-YCH XX WIEKU

arowny zamek postawiono na wysokim granitowym wzniesieniu (225 m n.p.m.) na południowy zachód od osady, a później zespołu miejskiego, z którym komponował on wspólny i sprzężony układ obronny, stanowiąc jego dominujący, górujący nad okolicą element. W skład XIV-wiecznej siedziby biskupiej wchodził trójdzielny kamienny budynek na planie prostokąta o wymiarach 11,5x22 m, usytuowany we wschodniej części obecnego skrzydła północnego, oraz czworoboczna wieża w narożniku północno-zachodnim. Całość otoczona była nieregularnym zarysem murów obwodowych wzniesionych przypuszczalnie w miejscu starszego wału, i głęboką fosą zasilaną wodami Nysy. Podczas pierwszej wielkiej przebudowy (ok. 1485) zamek otrzymał nowoczesne urządzenia w postaci przystosowanych do obrony artyleryjskiej strzelnic kluczowych, bastej i nowo uformowanej szyi bramnej. Rozbudowano także skrzydło północno-wschodnie, przedłużając je do wieży, co zwiększyło ponad dwukrotnie dotychczasową przestrzeń mieszkalną. Niewiele dziś wiadomo na temat rozplanowania średniowiecznych pomieszczeń. Wejście do głównego gmachu prowadziło przez skromny portal i sień, obok której ulokowano salę rycerską z kominkiem. Kominek ten posiadał ukrytą wnękę prowadządzą do niewielkiej zamkniętej komórki, służącej zapewne do podsłuchiwania przybyłych gości. Z ciekawszych rozwiązań należy wspomnieć o położonej na najwyższych kondygnacjach budynku wieżowego celi głodowej oraz zapadni, pod którą rzekomo znajdować się miała 20-metrowa przestrzeń zakończona ostrymi żerdziami. No cóż, ot takie sobie boże narzędzia do walki z wrogami chrześcijaństwa.

PANORAMA MIASTA SPRZED BLISKO 80 LAT

olejna poważna modernizacja prowadzona była za czasów biskupa Andzeja Jerina w latach 1585-95. Powstały wtedy dwa skrzydła, zachodnie i południowe, zamykające wewnętrzny dziedziniec. Przekształcono też zamkowe wnętrza, wprowadzono renesansowe portale, ukształtowano arkadowe krużganki. Całość ozdobiono modnym sgraffito w postaci okołookiennych motywów roślinnych i zwierzęcych, a także rozległej ściennej dekoracji przedstawiającej ozdobny kartusz herbowy Jerina opatrzony wizerunkami św. Andrzeja i Jana Chrzciciela. Wówczas też rezydencję otoczono fortyfikacjami bastejowymi. Barokowe rozbudowy z XVII i XVIII wieku trwale zmieniły charakter siedziby. Wymurowano wtedy wewnętrzną klatkę schodową, podwyższono część okien, przemodelowano wnętrza i detale zewnętrzne, a w końcowym etapie prac na dziedzińcu wystawiono nietypowe, oświetlone z zewnątrz owalnymi okienkami tzw. końskie schody. Owe schody nie miały nic wspólnego z końmi i nie służyły jeźdźcom, lecz panującemu w Otmuchowie w latach 1732-47 biskupowi Filipowi von Sinzendorf, którego z powodu choroby noszono w lektyce.

PLAN ZAMKU W OTMUCHOWIE:
1. SKRZYDŁO PÓŁNOCNE (ZACHOWANE), 2. WIEŻA, 3. WOZOWNIA, 4. PAWION WEJŚCIOWY,
5. SKRZYDŁO ZACHODNIE (PRZEBUDOWANE), 6. SKRZYDŁO POŁUDNIOWE (ZNISZCZONE), 7. DZIEDZINIEC,
8. BRAMA, 9. XIV-WIECZNY BUDYNEK MIESZKALNY Z ZACHOWANYMI WYKUSZAMI USTĘPOWYMI

o naszych czasów w dobrej kondycji dotrwało najstarsze, północne czteropiętrowe skrzydło zamkowe, w części wschodniej XIV-wieczne, w części zachodniej datowane na koniec XV stulecia, oraz średniowieczna wieża z charakterystycznymi zaokrąglonymi narożami, wprowadzonymi sztucznie machikułami i dwiema celami śmierci: zapadnią oraz głodową, gdzie na ścianach utrwaliły się znaki, rysunki i napisy wydłubane paznokciami przez przebywających tam skazańców. W dawnej sali rycerskiej zachował się też kominek ze wspomnianym wcześniej podsłuchem, niewiele natomiast zostało ze starych fortyfikacji, które przetrwały fragmentarycznie. Pomimo XIX-wiecznej dekapitalizacji warownia wciąż prezentuje się wyśmienicie - majestatyczne skrzydło północne od strony dziedzińca posiada częściowo odrestaurowaną fasadę, częściowo zaś pozostaje pozornie brudne i zaniedbane. I właśnie ten pozbawiony tynku segment z dwoma zachowanymi wykuszami latrynowymi wywarł na mnie największe wrażenie. Piętrowe skrzydło zachodnie w zasadniczo zmienionej formie służy obecnie jako lokal restauracyjny, natomiast w miejscu po zburzonym skrzydle południowym rosną drzewa, w okresie letnim gęstą ścianą zieleni ograniczające widok na dziedziniec. Od północy i zachodu wzgórze zamkowe otacza stary zaniedbany park.

KARTUSZ HERBOWY JERINA
NA ŚCIANIE PÓŁNOCNEJ (OD STRONY PARKU)

RENESANSOWE SGRAFFITO OKIENNE

rzeznaczenie gmachu jest dzisiaj w pełni komercyjne i ze względu na wysokie ceny nastawione głównie na turystów zagranicznych (czyt. niemieckich), co potwierdziły moje obserwacje. Mieści się tutaj hotel wyposażony w 65 miejsc noclegowych w cenie od 100 do 200 zł za pokój, z licznymi udogodnieniami (siłownia, kort tenisowy itp.). Istnieje możliwość niewielkiego zbicia stawki, ale tylko przy pobycie dłuższym i wieloosobowym. Na zamku działa również centrum konferencyjne i restauracja. Zamożni klienci mogą wybierać z przygotowanej dla nich szerokiej gamy usług tradycyjnych (orkiestra, wystrzały armatnie, walki rycerskie, bryczki) i nowoczesnych (np. chemiczni bracia w sali rycerskiej za jedyne 600 złotych - biskup by się przewrócił w grobie!). "Zwyczajni" turyści nie przeżyją tutaj zbyt wielu emocji, bowiem zamku się nie zwiedza i choć kiedyś podobno można było wejść na wieżę, to od pewnego czasu atrakcja ta jest nieosiągalna. Na szczęście otoczenie zamkowe, dziedziniec i park niczym nie odseparowane są powszechnie dostępne o każdej porze.

Centrum Usług Hotelowo-Turystycznych ZAMEK sp. z o.o.
ul. Zamkowa4, 48-385 Otmuchów
tel./fax: (0 77) 431 51 48, 431 46 91
recepcja@zamek.otmuchow.pl

WYKUSZ LATRYNOWY-OKIENKO

NIEOTYNKOWANY NAJSTARSZY FRAGMENT
SKRZYDŁA PÓŁNOCNEGO

tmuchów leży pomiędzy dwoma wielkimi zbiornikami wodnymi: jez. Głębinowskim i jez. Otmuchowskim, ok. 13 km na zachód od Nysy. Do miasta dojechać można koleją z kierunków Nysy i Kamieńca Ząbkowickiego, oraz autobusami PKS, które kursują bardzo często. Dworczyk PKS znajduje się tuż pod zamkową górką, stacja kolejowa oddalona jest o około 20 minut marszu. Samochód porzucić można gdziekolwiek na mieście - parking na zamkowym dziedzińcu przeznaczony jest wyłącznie dla gości hotelowych. (2005)

1. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
2. I. T. Kaczyńscy: Zamki w Polsce południowej, Muza SA 1999
3. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
4. M. Sikorski, M. Grudzień: Otmuchów - Szkice do portretu miasta, 1995
5. Internet

WSZYSTKIM, KTÓRZY PLANUJĄ ZAKUP APARATU Z MYŚLĄ O FOTOGRAFOWANIU ARCHITEKTURY
LUB PODGLĄDANIU SĄSIADÓW POLECAM MODELE Z POTĘŻNYM ZOOMEM.
TAKIE CACKA POTRAFIĄ ZDZIAŁAĆ CUDA (PO PRAWEJ PRZYBLIŻENIE 22x)

Ciekawe informacje na temat miasta i zamku znajdziesz również pod adresem

www.otmuchow.info

Kałków - kościół obronny XIIIw., ok. 8 km
Nysa - relikty zamku biskupiego XIIIw., ok. 13 km
Paczków - zespół obwarowań miejskich (polskie Carcassone), ok. 13 km
Biała Nyska - ruina zamku renesansowego XVIw., ok. 15 km
Kamieniec Ząbkowicki - zamek neogotycki XIXw., ok. 27 km
Piorunkowice - pałac/zamek XVII/XVIIIw. w ruinie, ok. 28 km
Przeworno - zamek renesansowy XVIw., ok. 32 km
Kopice - ruina bajkowego zamku XVIII/XIXw., ok. 34 km
Góra Gromnik - relikty zamku rycerskiego, ok. 37 km
Ząbkowice Śląskie - ruina zamku książęcego XVIw., ok. 37 km
Witostowice - zamek rycerski XIVw, przebudowany, ok. 39 km