STRONA GŁÓWNA

ZA GRANICĄ

MINIGALERIA

MAPKI

LITERATURA

KONTAKT

WSTAW KOMENTARZ

OSTRÓW LEDNICKI

relikty grodu pierwszych Piastów

BARANÓW SANDOMIERSKI

BARCIANY

BARDO ŚLĄSKIE

BĄKOWA GÓRA

BESIEKIERY

BĘDZIN

BIERUTÓW

BIESTRZYKÓW

BOBOLICE

BOBROWNIKI

BODZENTYN

BOLESTRASZYCE

BOLKÓW

BORYSŁAWICE ZAMKOWE

BROCHÓW

BRODNICA

BRZEG

BUKOWIEC

BYDLIN

BYSTRZYCA KŁODZKA

CHĘCINY

CHOJNICA

CHOJNIK

CIECHANÓW

CIESZÓW

CIESZYN

CZARNY BÓR

CZERNA

CZERNINA

CZERSK

CZĘSTOCHOWA

CZOCHA

CZORSZTYN

ĆMIELÓW

DĄBROWA

DĄBRÓWNO

DRZEWICA

DZIAŁDOWO

DZIERZGOŃ

FREDROPOL (KORMANICE)

GDAŃSK

GIŻYCKO

GLIWICE

GŁOGÓW

GNIEW

GNIEWOSZÓW Z.SZCZERBA

GOLUB-DOBRZYŃ

GOŁAŃCZ

GOLCZEWO

GOŁUCHÓW

GOŚCISZÓW

GÓRA

GRODZIEC

GRÓDEK

GRUDZIĄDZ

GRZĘDY

GRZMIĄCA z.ROGOWIEC

HOMOLE

IŁŻA

INOWŁÓDZ

JANOWICE WIELKIE z.BOLCZÓW

JANOWIEC

JAWOR

JEZIORO GÓRECKIE

KAMIENIEC ZĄBKOWICKI

KAMIENNA GÓRA

KARPNIKI

KAZIMIERZ DOLNY

KĘTRZYN

KĘTRZYN - KOŚCIÓŁ

KIELCE

KLICZKÓW

KŁODZKO

KOŁO

KONARY

KONIN-GOSŁAWICE

KORZKIEW

KOWALEWO POMORSKIE

KOŹMIN WLKP.

KÓRNIK

KRAKÓW

KRAPKOWICE

KRAPKOWICE - OTMĘT

KRASICZYN

KRĘPCEWO

KRUSZWICA

KRZYŻNA GÓRA

KRZYŻTOPÓR

KSIĄŻ WIELKI

KUROZWĘKI

KWIDZYN

LEGNICA

LIDZBARK WARMIŃSKI

LIPA

LUBIN

LUTOMIERSK

ŁAGÓW

ŁĘCZYCA

ŁOWICZ

MAJKOWICE

MALBORK

MAŁA NIESZAWKA

MIĘDZYLESIE

MIĘDZYRZECZ

MIRÓW

MOKRSKO

MOSZNA

MSTÓW

MUSZYNA

MYŚLENICE

NAMYSŁÓW

NIDZICA

NIEDZICA

NIEMCZA

NIEMODLIN

NIEPOŁOMICE

NOWA RUDA

NOWY SĄCZ

NOWY WIŚNICZ

ODRZYKOŃ

OGRODZIENIEC (PODZAMCZE)

OJCÓW

OLEŚNICA

OLSZTYN (JURA)

OLSZTYN (WARMIA)

OLSZTYNEK

OŁAWA

OŁDRZYCHOWICE KŁODZKIE

OPOCZNO

OPOLE GÓRKA

OPOLE OSTRÓWEK

OPORÓW

OSSOLIN

OSTRĘŻNIK

OSTRÓDA

OSTRÓW LEDNICKI

OTMUCHÓW

PABIANICE

PANKÓW

PASTUCHÓW

PIESKOWA SKAŁA

PIOTRKÓW TRYBUNALSKI

PIOTRKÓW-BYKI

PIOTROWICE ŚWIDNICKIE

PŁAKOWICE

PŁOCK

PŁONINA

PŁOTY

PODZAMCZE z.OGRODZIENIEC

PODZAMCZE PIEKOSZOWSKIE

POKRZYWNO

POŁCZYN-ZDRÓJ

POZNAŃ

PRABUTY

PROCHOWICE

PROSZÓWKA z.GRYF

PRZEMYŚL

PRZEWODZISZOWICE

PSZCZYNA

PTKANÓW

PYZDRY

RABSZTYN

RACIĄŻEK

RADŁÓWKA

RADOM

RADZIKI DUŻE

RADZYŃ CHEŁMIŃSKI

RAJSKO

RAKOWICE WIELKIE

RATNO DOLNE

RAWA MAZOWIECKA

RESKO

ROGÓW OPOLSKI

ROŻNÓW ZAMEK DOLNY

ROŻNÓW ZAMEK GÓRNY

RYBNICA

RYBNICA LEŚNA

RYCZÓW

RYDZYNA

RYTWIANY

RZĄSINY

SANDOMIERZ

SANOK

SIEDLĘCIN

SIEDLISKO

SIERADZ

SIERAKÓW

SIEWIERZ

SMOLEŃ

SOBKÓW

SOBOTA

SOCHACZEW

SOSNOWIEC

SREBRNA GÓRA

STARA KAMIENICA

STARE DRAWSKO

STARY SĄCZ

STRZELCE OPOLSKIE

SULEJÓW

SZAMOTUŁY

SZCZECIN

SZTUM

SZUBIN

SZYDŁÓW

SZYMBARK

ŚCINAWKA GÓRNA

ŚWIDWIN

ŚWIEBODZIN

ŚWIECIE n.WISŁĄ

ŚWIECIE k.LEŚNEJ

ŚWINY

TORUŃ

TORUŃ z.DYBÓW

TUCZNO

TYNIEC

UDÓRZ

UJAZD k.TOMASZOWA

UJAZD KRZYŻTOPÓR

UNIEJÓW

URAZ

WAŁBRZYCH z.KSIĄŻ

WAŁBRZYCH z.STARY KSIĄŻ

WAŁBRZYCH z.NOWY DWÓR

WARSZAWA z.KRÓLEWSKI

WARSZAWA z.UJAZDOWSKI

WĄBRZEŹNO

WENECJA

WĘGIERKA

WĘGORZEWO

WIELICZKA

WIELKA WIEŚ

WIERZBNA

WITKÓW

WLEŃ

WOJNOWICE

WOJSŁAWICE

WROCŁAW

WROCŁAW LEŚNICA

WYSZYNA

ZAGÓRZ

ZAGÓRZE ŚLĄSKIE

ZAŁUŻ

ZĄBKOWICE ŚLĄSKIE

ZBĄSZYŃ

ZŁOTORIA k.TORUNIA

ŹRÓDŁA

ŻAGAŃ

ŻARY

ŻELAZNO

ŻMIGRÓD


DZIEJE GRODU

ARCHITEKTURA

ZWIEDZANIE

DOJAZD


RELIKTY PALATIUM KSIĄŻĘCEGO NA OSTROWIE LEDNICKIM


DZIEJE GRODU


P

oczątki osadnictwa na największej z pięciu wysp polodowcowego je­zio­ra Led­ni­ca się­ga­ją epo­ki ka­mie­nia, z te­go okre­su bo­wiem za­cho­wa­ły się naj­star­sze śla­dy obec­no­ści czło­wie­ka, zwią­za­ne przy­pusz­czal­nie z funk­cjo­no­wa­niem za­rów­no na wy­spie jak i u brze­gów je­zio­ra osa­dy za­miesz­ka­łej przez ne­o­li­tycz­nych my­śli­wych i pa­ste­rzy. W po­cząt­kach epo­ki brą­zu te­re­ny te za­sie­dla­ła zbio­ro­wość zwią­za­na z kul­tu­rą łu­życ­ką, na­to­miast z cza­sów rzym­skich po­cho­dzą śla­dy daw­nych pie­ców hut­ni­­czych i dy­ma­rek, słu­żą­cych oko­licz­nej lud­no­ści do wy­ta­pia­nia że­la­za. Pier­wsi Sło­wia­nie po­ja­wi­li się na Ostro­wie w VI lub VII stu­le­ciu, nas jed­nak bar­dziej in­te­re­su­je prze­łom wie­ków IX i X, kie­dy to w po­łu­dnio­wo-za­chod­niej czę­ści wy­spy wznie­sio­no nie­wiel­ki gró­dek, prze­kształ­co­ny w cią­gu kil­ku dzie­się­cio­le­ci w jed­no z klu­czo­wych miejsc w hi­sto­rii na­szej pań­stwo­wo­ści. Od­kry­te w ka­pli­cy pa­ła­co­wej dwa ba­se­ny chrzciel­ne po­zwa­la­ją przy­pusz­czać, że wła­śnie tu­taj w 966 ro­ku mógł przy­jąć swój pierw­szy sa­kra­ment Miesz­ko (zm. 992), je­go ro­dzi­na i naj­bliż­sze oto­cze­nie. O ile jed­nak miej­sce chrztu księ­cia wciąż po­zo­sta­je kwe­stią do­my­słów i spe­ku­la­cji hi­sto­ry­ków, to stwier­dze­nie, że za cza­sów pierw­szych Pia­stów wy­spa peł­ni­ła ro­lę jed­nej z naj­waż­niej­szych re­zy­den­cji ksią­żę­cych, nie bu­dzi już ta­kich emo­cji i trak­to­wa­ne jest za hi­sto­rycz­ny fakt ma­ją­cy opar­cie w prze­ka­zach źród­ło­wych i wy­ni­kach ba­dań ar­che­o­lo­gicz­nych. Po­tęż­ny, jak na owe cza­sy, kom­pleks obron­ny z ka­mien­ną ka­pli­cą, pa­la­tium i dwo­ma mo­sta­mi łą­czą­cy­mi wy­spę ze sta­łym lą­dem sta­no­wił sie­dzi­bę ad­mi­ni­stra­cji tak zwa­nej kasz­te­la­nii ostrow­skiej, po­wsta­łej w ce­lu ob­słu­gi osa­dzo­nej w jej ser­cu sie­dzi­by pa­nu­ją­ce­go. Po­ło­żo­ny w po­bli­żu szla­ków łą­czą­cych Poz­nań z Gnie­znem, Krusz­wi­cą oraz Płoc­kiem gród być mo­że był też miej­scem po­by­tu żo­ny Miesz­ka Do­bra­wy Prze­my­ślid­ki (zm. 977). Tu­taj rów­nież mógł przyjść na świat jej syn, ksią­żę Bo­le­sław I Chro­bry (zm. 1025), któ­ry we­dług wszel­kie­go praw­do­po­do­bień­stwa w ro­ku 1000 go­ścił na Ostro­wie ce­sa­rza Ot­to­na III, po­dą­ża­ją­ce­go z piel­grzym­ką na grób św. Woj­cie­cha.


NAJWAŻNIEJSZE GRODY W PAŃSTWIE PIERWSZYCH PIASTÓW


WŁADCY PIASTOWSCY NA OSTROWIE LEDNICKIM

Mieszko I (ok. 920~945-992) - pier­wszy hi­sto­rycz­ny wład­ca Po­lan, był sy­nem Sie­mo­my­sła. Uwa­ża­ny za twór­cę pań­stwo­wo­ści pol­skiej, po­przez so­ju­sze lub si­łę mi­li­tar­ną pod­po­rząd­ko­wał so­bie Ku­ja­wy oraz praw­do­po­dob­nie Po­mo­rze Wscho­dnie i Ma­zow­sze, to­czył rów­nież wal­ki o Po­mo­rze Za­chod­nie, zaj­mu­jąc je po rze­kę Od­rę. W ostat­nich la­tach ży­cia przy­stą­pił do woj­ny z Cze­cha­mi, zdo­by­wa­jąc Śląsk i być mo­że Ma­ło­pol­skę. W 965 ro­ku oże­nił się z księż­nicz­ką cze­ską Du­bra­vą (Do­bra­wą), od­pra­wia­jąc wcze­śniej sie­dem po­gań­skich żon, a rok póź­niej, przyj­mu­jąc pierw­szy sa­kra­ment włą­czył swo­je pań­stwo w za­chod­ni krąg kul­tu­ry chrze­ści­jań­skiej. Na po­cząt­ku lat 90. X wie­ku wraz z dru­gą żo­ną Odą Dy­try­ków­ną wy­dał do­ku­ment Da­go­me iu­dex, w któ­rym od­da­wał pań­stwo Po­lan, na­zwa­ne w do­ku­men­cie ci­vi­tas Schi­nes­ghe, pod opie­kę pa­pie­ża i opi­sał je­go gra­ni­ce. Do­ku­ment ten sta­no­wi pod­sta­wę do dys­ku­sji na te­mat imie­nia, ja­kie ksią­żę przy­jął na chrzcie. Ist­nie­je bo­wiem luź­na hi­po­te­za, zgod­nie z któ­rą Miesz­ko miał na­zy­wać się Da­go­ber­tem, któ­re to imię zo­sta­ło w Da­go­me bądź znie­kształ­co­ne przy ko­pio­wa­niu, bądź też po­łą­czo­ne z imie­niem Mie­szko (Da­go­me = Da­go­bert+Me­sco).

Bolesław I Chro­bry (967-1025) - pierw­szy ko­ro­no­wa­ny król Pol­ski, w la­tach 1003-1004 ksią­żę Czech, syn Miesz­ka I i cze­skiej księż­nicz­ki Do­bra­wy. So­jusz­nik ce­sa­rza Ot­to­na III, któ­re­go go­ścił w ro­ku 1000 w Gnie­źnie na uro­czy­stym sy­no­dzie zor­ga­ni­zo­wa­nym w ra­mach piel­grzym­ki Ot­to­na do gro­bu św. Woj­cie­cha. Spot­ka­nie to za­owo­co­wa­ło po­twier­dze­niem przez ce­sa­rza nie­za­leż­no­ści pań­stwa pol­skie­go i je­go wład­cy (we­dług źró­deł Chro­bry zo­stał sym­bo­licz­nie uko­ro­no­wa­ny) oraz utwo­rze­niem me­tro­po­lii gnieź­nień­skiej i pod­le­głym jej bi­skup­stwom w Kra­ko­wie, Ko­ło­brze­gu i Wro­cła­wiu. Po śmier­ci Ot­to­na Chro­bry skłó­cił się z je­go na­stęp­cą Hen­ry­kiem II Świę­tym, pro­wa­dząc z nim dłu­go­trwa­łe woj­ny, za­koń­czo­ne za­ję­ciem przez księ­cia Mil­ska, Łu­życ oraz Mo­raw. W 1018 ro­ku na­je­chał Ki­jów i osa­dził na je­go tro­nie swe­go zię­cia Świę­to­peł­ka Prze­klę­te­go. Pod­czas tej wy­pra­wy zgwał­cił, a na­stęp­nie upro­wa­dził w cha­rak­te­rze na­łoż­ni­cy rus­ką księż­nicz­kę Pre­dy­sła­wę Wło­dzi­mie­rzów­nę, któ­ra wcze­śniej nie zgo­dzi­ła się zo­stać je­go żo­ną. Bo­le­sław otrzy­mał uprag­nio­ną ko­ro­nę kró­lew­ską w 1025 ro­ku, na kil­ka mie­się­cy przed śmier­cią. Je­go rzą­dy były okrut­ne i bez­względ­ne - w ce­lu osiąg­nię­cia za­kła­da­nych ce­lów po­rzu­cał żo­ny, ośle­piał prze­ciw­ni­ków, pro­wa­dził agre­syw­ną po­li­ty­kę mię­dzy­na­ro­do­wą. Z po­wo­du nad­wa­gi i gru­biań­skich ma­nier przez nie­przy­ja­ciół na­zy­wa­ny był wie­przem.

Mieszko II Lam­bert (990-1034) - król Pol­ski w la­tach 1025-1031, syn Bo­le­sła­wa Chro­bre­go i Em­nil­dy, księż­nicz­ki sło­wiań­skej. Prze­jął wła­dzę po śmier­ci oj­ca i praw­do­po­do­bnie wy­pę­dził z kra­ju swo­ich dwóch bra­ci. Zor­ga­ni­zo­wał dwa bu­rzy­ciel­skie na­jaz­dy na Sak­so­nię, pro­wa­dził woj­ny obron­ne prze­ciw Niem­com, Cze­chom i ksią­żę­tom rus­kim. Zbiegł w 1031 ro­ku po na­jeź­dzie na Pol­skę Ja­ro­sła­wa Mą­dre­go, któ­ry na pol­skim tro­nie osa­dził je­go bra­ta Bez­pry­ma. Osiadł w Cze­chach, gdzie zo­stał poj­ma­ny i wy­ka­stro­wa­ny, co mia­ło być ka­rą za ośle­pie­nie przez Bo­le­sła­wa Chro­bre­go księ­cia czes­kie­go Bo­le­sła­wa Ru­de­go. Miesz­ko wró­cił wpraw­dzie do Pol­ski w ro­ku 1032, ale - jak to ujął Gall Ano­nim - żo­ny wię­cej nie za­znał. Zmarł w 1034 ro­ku po­zo­sta­wia­jąc pań­stwo osła­bio­ne licz­ny­mi kon­flik­ta­mi wo­jen­ny­mi i krwa­wą re­ak­cją po­gań­ską, te­ry­to­rial­nie znacz­nie okro­jo­ne wzglę­dem po­cząt­ków swo­je­go pa­no­wa­nia. Pi­sa­no o nim: Miesz­ko, ksią­żę Pol­ski, zszedł przed­wcze­sną śmier­cią, a wia­ra chrze­ści­jań­ska tam przez je­go po­przed­ni­ków za­czę­ta i przez nie­go le­piej umoc­nio­na, upa­dła nie­ste­ty, w spo­sób god­ny pła­czu.


PLAN WSI RYBITWA Z CZĘŚCIĄ JEZIORA LEDNICKIEGO I OSTROWEM Z 1835 ROKU


O

kres świetności Ostrowa jako ośrodka władzy państwowej praw­do­po­dob­nie na­stą­pił w cza­sach pa­no­wa­nia Bo­le­sła­wa Chro­bre­go, a kres przy­niósł mu na­jazd cze­skie­go księ­cia Brze­ty­sła­wa (zm. 1055), któ­ry w 1038 ro­ku spa­lił gród wraz z pro­wa­dzą­cy­mi do nie­go mo­sta­mi. Zna­le­zi­ska ar­che­o­lo­gicz­ne od­kry­te na dnie je­zio­ra świad­czą, że ośro­dek ten nie pod­dał się bez wal­ki, a ta pro­wa­dzo­na by­ła już na mo­stach oraz być mo­że rów­nież w wo­dzie. Wpraw­dzie po tych tra­gicz­nych wy­da­rze­niach od­bu­do­wa­no osa­dę i oto­czo­no ją no­wym wa­łem, nie zde­cy­do­wa­no się jed­nak na na­pra­wę choć­by jed­nej z prze­praw, przez co od­tąd na wy­spę moż­na by­ło do­stać się tyl­ko przy po­mo­cy ło­dzi lub tra­twy. Nie od­zys­ka­ła ona więc już daw­nej funk­cji i ran­gi, a ist­nie­ją­cy tu gród kasz­te­lań­ski sys­te­ma­tycz­nie tra­cił na zna­cze­niu, by osta­tecz­nie upaść pod jarz­mem krzy­żac­kim w ro­ku 1331. Póź­niej Ostrów Led­nic­ki stał się swo­i­stą wy­spą umar­łych, peł­niąc już tyl­ko ro­lę cmen­ta­rza, na­to­miast sta­tus głów­ne­go ośrod­ka wła­dzy prze­ję­ły w tym re­jo­nie Po­bie­dzi­ska, gdzie znaj­do­wał się je­den z ksią­żę­cych dwo­rów. Ostat­ni wy­mie­nio­ny w źród­łach kasz­te­lan os­trow­ski Waw­rzy­niec (1397) w tym cza­sie ad­mi­ni­stro­wał już na są­sied­niej wy­spie Led­nicz­ce, gdzie przez pe­wien czas ist­niał nie­wiel­ki stoż­ko­wy gró­dek z drew­nia­ną wie­żą.


Średniowieczne przekazy źródłowe wymieniają Ostrów Lednicki pięciokrotnie, jednak wszyst­kie one do­ty­czą cza­sów, gdy świet­ność wy­spy by­ła już tyl­ko wspom­nie­niem. Naj­star­sza de­skryp­cja po­cho­dzi z bul­li pa­pie­ża In­no­cen­te­go II z 1136 ro­ku. Póź­niej gród zna­lazł się w opi­sach kro­nik śląs­kich z lat 1234 i 1235. Na ko­lej­ną wzmian­kę trze­ba by­ło cze­kać aż do 1397 ro­ku, gdy w jed­nym z do­ku­men­tów wy­mie­nio­no kasz­te­la­na ostrow­skie­go Waw­rzyń­ca. Ostat­nia zaś, nie­wiel­ka zresz­tą za­pi­ska, by­ła dzie­łem Ja­na Dłu­go­sza już w XV stu­le­ciu: Led­ni­ca, znacz­ne je­zio­ro w Wiel­ko­pol­sce, po­ło­żo­ne ko­ło mia­stecz­ka Po­bie­dzi­ska, nie­ma­łą ma­ją­ce wy­spę, na któ­rej, jak sta­rzy wspo­mi­na­ją ra­czej, ani­że­li prze­ka­zu­ją pi­smem, by­ła on­giś ufun­do­wa­na gnieź­nień­ska ka­te­dra me­tro­po­li­tal­na (co też ru­iny i szcząt­ki mu­rów po­twier­dza­ją), z bie­giem zaś cza­su dla trud­no­ści do­stę­pu prze­nie­sio­na do Gnie­zna.


BUDOWLE NA OSTROWIU LEDNICKIEM, RYSUNEK WŁADYSŁAWA ŁUSZCZKIEWICZA Z 1874 ROKU


P

rzez kilka następnych stuleci nikt nie interesował się po­zo­sta­ło­ścia­mi ta­jem­ni­cze­go gro­du - a już na pew­no nie w sen­sie hi­sto­rycz­nym. Jesz­cze w po­cząt­kach lat 40. XIX wie­ku ów­cze­sny właś­ci­ciel wys­py trak­to­wał ru­iny pa­ła­cu ja­ko skład ta­nie­go ma­ter­ia­łu bu­dow­la­ne­go, wy­wo­żąc stąd czte­ry­sta wo­zów z ka­mie­niem i wiel­ką ilość wa­pien­nych de­ta­li ar­chi­tek­to­nicz­nych. Do­pie­ro w okre­sie ga­sną­ce­go Ro­man­ty­zmu, kie­dy Pol­ska od prze­szło pół­wie­cza znaj­do­wa­ła się pod jarz­mem za­bo­rów, za­czę­to sze­rzej in­te­re­so­wać się Led­ni­cą i jej hi­sto­rią. W 1842 rok­u na wy­spie prze­by­wał hra­bia Ed­ward Ra­czyń­ski, wiel­ko­pol­ski ary­sto­kra­ta, me­ce­nas na­uki i sztu­ki, któ­ry w książ­ce Wspom­nie­nia Wiel­ko­pol­ski umie­ścił pierw­szy w ję­zy­ku pol­skim opis gro­du, uzna­jąc go wów­czas za za­mek Bo­le­sła­wa Chro­bre­go. Trzy la­ta póź­niej z ini­cja­ty­wy land­ra­ta gnieź­nień­skie­go roz­po­czę­to pio­nier­skie ba­da­nia ar­che­o­lo­gicz­ne ru­in, ja­kich fa­tal­ny już wów­czas stan naj­le­piej od­da­je ko­men­tarz Fran­cisz­ka Sta­szi­ca z 1851 ro­ku: …zna­la­złem tam wszyst­ko w naj­więk­szym nie­ła­dzie, bo za­bój­cza rę­ka, chci­wa cu­dzych skar­bów i tu po­zo­sta­wi­ła śla­dy wan­da­li­zmu… W na­pły­wie pa­trio­tycz­nych unie­sień w 1856 te­re­ny te wy­ku­pił z rąk prus­kich hra­bia Al­bin Wę­sier­ski z Za­krze­wa, by wkrót­ce roz­po­cząć wzmo­żo­ną dzia­łal­ność ba­daw­czą, któ­rej wy­ni­ki pu­bli­ko­wał póź­niej na wie­lu mię­dzy­na­ro­do­wych kon­fe­ren­cjach ar­che­o­lo­gicz­nych, m.in. w Bo­lo­nii, Bruk­se­li i Sztok­hol­mie. W ro­ku 1873 na za­pro­sze­nie hra­bie­go wy­spę od­wie­dził an­giel­ski dzien­ni­karz John Ba­ker Green, a na­stęp­nie opi­sał ją na ła­mach lon­dyń­skiej ga­ze­ty The Mor­ning Post. Na pa­miąt­kę tej wi­zy­ty go­spo­darz prze­ka­zał 11 brak­te­atówBrakteat – moneta wybijana jednostronnie z cienkiej blaszki na miękkiej podkładce. Stempel odciśnięty wypukło na awersie pojawiał się jako wklęsły (negatyw) na rewersie. W postaci brakteatów bito przede wszystkim w XII–XIV wieku w środkowej Europie niskowartościowe denary. od­na­le­zio­nych w miej­sco­wo­ści Głę­bo­kie ja­ko dar dla Bri­tish Mu­seum. Wę­sier­ski za­mie­rzał rów­nież wznieść na Ostro­wie po­mni­ki Jo­a­chi­ma Le­le­we­la i Alek­san­dra hra­bie­go Przeź­dziec­kie­go, lecz pla­ny te prze­kre­śli­ła je­go śmierć w 1875 ro­ku.


RYSUNEK TOPOGRAFICZNY WYSPY, PRZYJACIEL LUDU 1843




W roku 1866 zwiedzając wyspę na Lednickiem jeziorze i rozpatrując się uważ­nie tak w ca­łej naj­przód to­po­gra­fii wy­spy, jak i w od­grze­ba­nych na niej ru­inach, nie­wąt­pli­wie przed­wie­ko­wej bu­dow­li, nie­za­opa­trzo­ny po­przed­nio w żad­ne ar­che­o­lo­gicz­ne tu sto­su­ją­ce się wia­do­mo­ści; pierw­sze wra­że­nie mo­je na wi­dok tak wy­spy sa­mej, jak i szcząt­ków daw­nych mu­rów, by­ło to, że to są ru­iny sta­re­go bar­dzo zam­czy­ska. Za­mek ten nie­przy­ja­cie­le kra­ju, al­bo nie­przy­ja­cie­le dzie­dzi­ca zam­ku w za­mierz­chłej prze­szło­ści zdo­by­li, miesz­kań­ców zam­ku w pień wy­cię­li, za­mek zra­bo­wa­li, spa­li­li, znisz­czy­li, a czas - ten wróg naj­więk­szy, z zie­mią go zrów­nał w przy­szło­ści. To pierw­sze wra­że­nie mo­je, i mo­je in­dy­wi­du­al­ne wi­dze­nie rze­czy [...]

Odtąd przez wiele lat zupełne milczenie tak o wyspie, jak i o zwa­li­skach na niej znaj­du­ją­cych się. I spo­ty­ka­my się z smut­nym bar­dzo obra­zem tej wy­spy wte­dy do­pie­ro, kie­dy bu­dow­ni­czy po­wia­tu gnieź­nień­skie­go Gad­dow, z wyż­sze­go po­le­ce­nia, ma­jąc za­miar ro­bić po­szu­ki­wa­nia ar­che­o­lo­gicz­ne w gru­zach na wy­spie, ro­bo­tę swą od te­go roz­po­czął, że ów gra­ni­to­wy łuk, któ­ry Ra­czyń­ski jesz­cze wi­dział, a któ­ry my w wier­nej ko­pii zą­łą­czy­li­śmy tu, zła­mać ka­zał i ro­ze­brać. I na tem po­prze­stał.

Ignacy Polkowski, 1876


ZWALISKA POD LENNĄ GÓRĄ O PÓŁTOREJ MILI OD GNIEZNA ODLEGŁEJ, EDWARD WALENTY KRAINKO 1842
RYCINA PRZEDSTAWIA ŁUK, ZNISZCZONY PRZEZ NIEMIECKIEGO URZĘDNIKA NAZWISKIEM GADDOW


Jezioro, wyspa i okoliczne wsie jak Rybitwy, Dziekanowice, Siemianowo, Wa­li­sze­wo aż do na­szych cza­sów na­le­ża­ły do rzą­du, tak zwa­nej kró­lew­sczy­zny, czy­li sta­ro­stwa Po­bie­dzic­kie­go. W now­szych cza­sach zie­mie te po­dzie­lo­ne zo­sta­ły, roz­da­ne i roz­prze­da­ne po­mię­dzy Niem­ców i chło­pów, przez rząd, a póź­niej tę wy­spę i część je­zio­ra na­by­łem przez pu­blicz­ną li­cy­ta­cyą, w ro­ku 1856.

Przed kilkunastu laty, dziś nam panujący król, ka­zał ro­bić po­szu­ki­wa­nia na tej wy­spie i w jej ru­inach; od­da­no to bu­dow­ni­cze­mu Gad­dow z Gnie­zna, któ­ry ma­ło ba­cząc na waż­ność przed­mio­tu, wię­cej sta­rał się ni­we­czyć cie­ka­we i wie­kiem ośro­nia­łe za­byt­ki, ani­że­li ta­ko­we od­kry­wać i zdać z dzia­łań tych rze­tel­ne ar­che­o­lo­gicz­ne spra­wo­zda­nie; ła­mał i ni­we­czył mu­ry, szu­kał za­pew­ne skar­bów; po­wie­dział że na tych skle­pach mógł wznieść bu­dy­nek z drze­wa, a jed­na­ko­woż gru­bość mu­rów i moc­ne wią­za­nia skle­pień z ka­mie­nia w sześ­cian obra­bia­nych, zda­ją się te­mu uczo­ne­mu wy­wo­do­wi za­prze­czać. Pan bu­dow­ni­czy na­ro­bił wie­le kosz­tów, na­pi­sał spra­wo­zda­nie, że się nie opła­ci ro­bić po­szu­ki­wań, że to wię­cej rzą­do­wi stra­ty niż zy­sku przy­nie­sie. Za­nie­cha­no więc za­mia­ru dal­szych po­szu­ki­wań, wy­spę sprze­da­no, a ja zo­sta­łem jej na­byw­cą.

hrabia Albin Węsierski




WIDOK ZWALISK I PLAN PALATIUM OPRACOWANE NA POLECENIE HRABIEGO WĘSIERSKIEGO PODCZAS ODKRYWKI DOKONANEJ W 1859 ROKU


O

strów Lednicki przeszedł na własność jego syna Zbi­gnie­wa Zyg­mun­ta hra­bie­go Wę­sier­skie­go-Kwi­lec­kie­go (zm. 1926), a póź­niej – Jó­ze­fa (zm. 1928) i Do­bie­sła­wa (zm. 1941) Kwi­lec­kich, któ­rzy nie by­li za­in­te­re­so­wa­ni kon­ty­nu­owa­niem pa­sji ar­che­o­lo­gicz­nej swe­go oj­ca i dziad­ka. Daw­ny gród ksią­żę­cy stał się po­now­nie przed­mio­tem uwa­gi po od­zys­ka­niu przez Pol­skę nie­po­dle­gło­ści, a głów­nym pro­pa­ga­to­rem i orę­dow­ni­kiem utr­wa­le­nia pa­mię­ci te­go miej­sca zo­stał ksiądz dr Fran­ci­szek Waw­rzy­niak (zm. 1941), pro­boszcz pa­ra­fii Dzie­ka­no­wi­ce. W 1930 ro­ku je­go sta­ra­niem ru­iny na wy­spie wpi­sa­ne zo­sta­ły do re­je­stru za­byt­ków, zaś dwa la­ta póź­niej przy­stą­pio­no do sze­ro­ko za­kro­jo­nych ba­dań ar­che­o­lo­gicz­no-an­tro­po­lo­gicz­nych, za­koń­czo­nych od­kry­ciem po­nad 1500 ludz­kich szkie­le­tów i cza­szek, bę­dą­cych po­zo­sta­ło­ścią po śre­dnio­wiecz­nym cmen­ta­rzu. Rów­nież w la­tach 30. uru­cho­mio­no na te­re­nie gro­du drew­nia­ne schro­ni­sko Pol­skie­go To­wa­rzy­stwa Kra­jo­znaw­cze­go, w któ­re­go otwar­ciu, łą­czo­nym z uro­czy­sto­ścia­mi 970. rocz­ni­cy chrztu Pol­ski, uczest­ni­czył Pre­zy­dent Rze­czy­po­spo­li­tej Igna­cy Mo­ści­cki oraz Pry­mas ks. kard. Au­gust Hlond. Pod­czas II woj­ny świa­to­wej na wy­spie funk­cjo­no­wał obóz Hit­ler­ju­gend, a po jej za­koń­cze­niu, po prze­ję­ciu tych te­re­nów przez Skarb Pań­stwa, wzno­wio­no pra­ce ar­che­o­lo­gicz­ne, co do­pro­wa­dzi­ło mię­dzy in­ny­mi do od­kry­cia po­zo­sta­ło­ści mo­stów i od­sło­nię­cia fun­da­men­tów ko­ścio­ła gro­do­we­go. W ro­ku 1969 ob­szar Ostro­wa ob­ję­to ochro­ną praw­ną, po­wie­rza­jąc go opie­ce Mu­ze­um Pierw­szych Pia­stów Na Led­ni­cy. Już po je­go ku­ra­te­lą w 1978 ro­ku wy­ko­na­no cha­rak­te­ry­stycz­ne za­da­sze­nie pa­la­tium ksią­żę­ce­go.


UCZESTNICY UROCZYSTOŚCI 970-LECIA CHRZTU POLSKI ZWIEDZAJĄ RUINY BAPTYSTERIUM, 1936
FOTOGRAFIA POCHODZI Z ZASOBÓW NAC


OSTRÓW LEDNICKI NA FOTOGRAFII Z LAT 30. XX WIEKU


STARA BAŚŃ

Na przestrzeni wieków Ostrów Lednicki obrósł w rozmaite po­da­nia i le­gen­dy lu­do­we, sta­no­wią­ce in­spi­ra­cję dla XIX-wiecz­shynych ba­da­czy, pi­sa­rzy i po­etów. Wśród nich był Jó­zef Igna­cy Kra­szew­ski, któ­ry w Sta­rej Ba­śni opi­sał dzie­je ba­jecz­ne wy­spy Ostro­wem zwa­nej:

Na jeziorze Lednicy leżała wyspa, ostrów święty,
do którego z dala, od Wisły, nawet od Łaby, od Odry
przychodzili z ofiarami po wróżby i rady pielgrzymi.
Wieść niosła, że chaty biednych ludzi stały tu
od wieków, że ich niegdyś była tu moc wielka,
że pale znaczną część wód zajmowały,
a na pokładach nad nimi cała niegdyś osada liczna
i zamożna zamieszkiwała...



RUINY NA OSTROWIE W LATACH 30. XX WIEKU


ARCHITEKTURA


S

iedziba książęca zajmowała dwa łagodne wzniesienia w południowej czę­ści wy­spy i oto­czo­na by­ła drew­nia­no-ziem­nym wa­łem o dłu­go­ści oko­ło pół ki­lo­me­tra oraz do­mnie­ma­nej wy­so­ko­ści kil­ku­na­stu me­trów. Jej ob­wa­ro­wa­nia wy­ko­na­no z dre­wna w cha­rak­te­ry­stycz­nej dla roz­wią­zań z cza­sów pia­stow­skich kon­struk­cji ru­szto­wej, a na­stęp­nie wy­peł­nio­no zie­mią i czę­ścio­wo wzmoc­nio­no ka­mie­niem pol­nym. Za­ło­że­nie to po­wsta­ło w miej­scu in­ne­go, mniej­sze­go gród­ka wczes­no­pia­stow­skie­go, któ­ry pier­wot­nie mie­rzył oko­ło 40, a po roz­bu­do­wie już po­nad 150 me­trów śred­ni­cy. W miej­scu, gdzie wał wznie­sie­nia po­łu­dnio­we­go łą­czył się z wa­łem wschod­nim, po­wsta­ła w ob­ni­że­niu te­re­nu sze­ro­ka na 8 me­trów szy­ja bram­na pro­wa­dzą­ca do wnę­trza gro­du. Trzon je­go za­bu­do­wy sta­no­wi­ły mu­ro­wa­ne gma­chy re­pre­zen­ta­cyj­ne i sa­kral­ne: pa­la­tium z ka­pli­cą oraz ko­ściół, uzu­peł­nio­ne przez mniej­sze bu­dyn­ki o kon­struk­cji drew­nia­nej o cha­rak­te­rze miesz­kal­nym i go­spo­dar­czym. Funk­cje słu­żeb­ną wo­bec gro­du peł­ni­ło pod­gro­dzie, usy­tu­owa­ne w pół­noc­nej czę­ści wy­spy, po­za li­nią wa­łów obron­nych. Skła­da­ło się ono z kil­ku­dzie­się­ciu usta­wio­nych bli­sko sie­bie do­mostw o po­wierz­chni od 10 do 40 me­trów kwa­dra­to­wych, za­miesz­ki­wa­nych przez rze­mieśl­ni­ków i lud­ność rol­ni­czą, oraz praw­do­po­do­bnie rów­nież przez część dru­ży­ny ksią­żę­cej. Te nie­wiel­kie do­my, czy ra­czej cha­łu­py, zbu­do­wa­ne by­ły z drew­na uzu­peł­nia­ne­go gli­ną przy kon­struk­cji po­dłóg i wy­le­pia­niu ścian oraz ka­mie­nia­mi przy two­rze­niu pa­le­nisk, przy czym wie­le z nich by­ło czę­ścio­wo za­głę­bio­nych w zie­mi. Ce­chą cha­rak­te­ry­stycz­ną tych bu­dyn­ków by­ły ko­ry­ta­rze pro­wa­dzą­ce bez­po­śred­nio do wej­ścia.




PLAN OSTROWA LEDNICKIEGO: 1. WAŁY OBRONNE, 2. GRÓD KSIĄŻĘCY, 3. PALATIUM, 4. KOŚCIÓŁ GRODOWY,
5. PODGRODZIE, 6. PRZYCZÓŁEK MOSTU WSCHODNIEGO, 7. PRZYCZÓŁEK MOSTU ZACHODNIEGO
FOTOGRAFIA OPUBLIKOWANA W SPOTKANIACH Z ZABYTKAMI, 1996


N

ajważniejszą i jednocześnie najlepiej zachowaną do czasów współ­czes­nych bu­dow­lą na Ostro­wie Led­nic­kim był kom­pleks pa­ła­co­wo-sa­kral­ny, sta­no­wią­cy naj­star­szy w Pol­sce przy­kład ar­chi­tek­tu­ry re­zy­den­cjal­nej ze­spo­lo­nej z ko­ścio­łem pa­nu­ją­ce­go. Ten zorien­to­wa­ny w kie­run­kach wschód-za­chód gmach pier­wot­nie peł­nił funk­cję pa­ła­cu ksią­żę­ce­go z ka­pli­cą dwor­ską - bap­ty­ste­rium, o czym świad­czą od­kry­te tu­taj dwa ba­se­­ny chrzciel­ne. W okre­sie póź­niej­szym zo­stał prze­bu­do­wa­ny i słu­żył ja­ko sie­dzi­ba ka­szte­la­na, na­to­miast ka­pli­ca mo­gła być wy­ko­rzy­sty­wa­na do ob­rząd­ków sa­kral­nych na po­trze­by za­ło­żo­ne­go na wy­spie cmen­ta­rza. Za­chod­nią część ze­spo­łu zaj­mo­wał pa­łac (pa­la­tium), wznie­sio­ny na rzu­cie pro­sto­ką­ta o bo­kach oko­ło 32x14 me­trów, z wy­ko­rzy­sta­niem ma­te­ria­łu skal­ne­go łu­pa­ne­go w pła­skie płyt­ki i łą­czo­ne­go za­pra­wą gip­so­wą. Wy­od­ręb­nio­no w nim pięć po­miesz­czeń, z któ­rych naj­więk­sze prze­dzie­lo­no na dwie na­wy trze­ma ar­ka­da­mi opar­ty­mi ma dwóch fi­la­rach, pod­trzy­mu­ją­cych za­pew­ne drew­nia­ny strop. Roz­mia­ry tej kom­na­ty oraz po­ziom wy­koń­cze­nia jej de­ta­li ar­chi­tek­to­nicz­nych po­zwa­la przy­jąć za­ło­że­nie, że peł­ni­ła ona funk­cję re­pre­zen­ta­cyj­nej ksią­żę­cej au­li. Prze­zna­cze­nie po­zo­sta­łych po­miesz­czeń po­zo­sta­je nie­zna­ne, przy czym naj­węż­sze z nich, zaj­mu­ją­ce środ­ko­wą par­tię bu­dyn­ku, przy­pusz­czal­nie wy­ko­rzy­sty­wa­ne by­ło na po­trze­by klat­ki scho­do­wej.



REKONSTRUKCJA PALATIUM I KAPLICY KSIĄŻĘCEJ WG T. WĘCŁAWOWICZ I M. ROSÓŁ




HIPOTETYCZNY PRZEKRÓJ AULI KSIĄŻĘCEJ (ŹRÓDŁO: MUZEUM PIERWSZYCH PIASTÓW NA LEDNICY) I STAN OBECNY RUIN PAŁACU


C

zęść wschodnią zespołu zajmowała dwukondygnacyjna kaplica, zbu­do­wa­na na pla­nie krzy­ża grec­kie­go, z czte­re­ma fi­la­ra­mi o prze­kro­ju ćwiart­ki ko­ła. Fi­la­ry te wspie­ra­ły cen­tral­nie usta­wio­ną wie­żę, wznie­sio­ną za­pew­ne w okre­sie póź­niej­szym, być mo­że do­pie­ro w dru­giej po­ło­wie XI lub w XII wie­ku. W ra­mio­nach wspom­nia­ne­go krzy­ża od­kry­to po­zo­sta­ło­ści dwóch ba­se­nów chrzciel­nych o głę­bo­ko­ści 15-30 cm, co skło­ni­ło hi­sto­ry­ków do po­sta­wie­nia te­zy, że wła­śnie w tym miej­scu przy­jął chrzest ksią­żę pia­stow­ski Miesz­ko. Z ba­se­na­mi po­wią­za­ne były po­miesz­cze­nia to­wa­rzy­szą­ce - prze­bie­ral­nia oraz miej­sce, gdzie od­by­wa­ły się ob­rzę­dy przy­go­to­wu­ją­ce do czyn­no­ści li­tur­gicz­nych, czy­li wy­rze­cze­nie się sza­ta­na i wy­zna­nie wia­ry. Mie­ścić się one mo­gły w pro­sto­kąt­nym anek­sie do­bu­do­wa­nym do świą­ty­ni od za­cho­du, od­dzie­lo­nym od pa­ła­cu wy­mie­nio­ną wcześ­niej klat­ką scho­do­wą, któ­ra pro­wa­dzi­ła na je­go pię­tro.

P

ałac wraz z kaplicą przebudowano jeszcze co najmniej dwukrotnie. W dru­giej po­ło­wie XI lub do­pie­ro w XII stu­le­ciu usu­nię­to ścia­ny dzia­ło­we środ­ko­wych po­miesz­czeń pa­la­tium, a w je­go wschod­niej czę­ści wznie­sio­no (przy­pusz­czal­nie) trój­kon­dy­gna­cyj­ną wie­żę, do któ­rej pro­wa­dził pro­sty bieg scho­dów od stro­ny ka­pli­cy. Zli­kwi­do­wa­no rów­nież bap­tys­ter­ium, a wnę­trze ka­pli­cy za­adap­to­wa­no do in­nych po­trzeb (za­pew­ne zwią­za­nych z ob­słu­gą po­grze­bów). Nie zna­ne są dal­sze lo­sy tej bu­dow­li - wia­do­mo je­dy­nie, że w cza­sach Ja­na Dłu­go­sza była on już tyl­ko ru­iną.



PRZEKRÓJ PRZEZ KAPLICĘ Z PIERWSZEGO OKRESU FUNKCJONOWANIA (X WIEK), LITERAMI A I B OZNACZONO BASENY CHRZCIELNE


RELIKTY KAPLICY KSIĄŻĘCEJ


WEJŚCIE DO TZW. KRYPTY, W KTÓREJ PODCZAS WYKOPALISK ZNALEZIONO KILKADZIESIĄT SZKIELETÓW LUDZKICH


W

północnej części grodu, w pobliżu bramy stał niewielki kamienny kościół. By­ła to bu­dow­la jed­no­na­wo­wa o dłu­go­ści 13,5 me­tra, z pro­sto­kąt­nym pre­zbi­te­rium i dwo­ma skrom­ny­mi ane­ksa­mi peł­nią­cy­mi za­pew­ne funk­cje li­tur­gicz­ne i fu­ne­ral­ne. W je­go pod­zie­miach od­kry­to sześć gro­bów po­cho­dzą­cych sprzed 1038 ro­ku, w tym dwa umiesz­czo­ne w mu­ro­wa­nych ko­mo­rach w na­wie - wzdłuż świę­tej osi ko­ścio­ła - miej­scu za­re­zer­wo­wa­nym dla zmar­łych o wy­so­kim sta­tu­sie spo­łecz­nym. Po­zwa­la to przy­pusz­czać, że w ko­mo­rach tych po­cho­wa­no oso­by ma­ją­ce bli­ski zwią­zek z pa­nu­ją­cą dy­na­stią, być mo­że sy­nów Miesz­ka lub Bo­le­sła­wa Chro­bre­go. W po­bli­żu świą­ty­ni od­kry­to du­żą ilość cen­nych przed­mio­tów li­tur­gicz­nych, m.in. bi­zan­tyj­ską stau­ro­te­kę (re­li­kwiarz prze­zna­czo­ny na szcząt­ki Krzy­ża Świę­te­go), po­zła­ca­ne oku­cie księ­gi li­tur­gicz­nej, skrzyn­kę re­li­kwia­rzo­wą czy grze­bień z ko­ści sło­nio­wej. W na­war­stwie­niach ziem­nych udało się też od­na­leźć reszt­ki szkla­nych kan­de­la­brówKandelabr – duży, stojący, kilkuramienny świecznik. , któ­ry­mi oświe­tla­no ko­ściel­ną prze­strzeń, a tak­że frag­men­ty ko­lo­ro­we­go szkła (z wi­tra­ży?). Nie­któ­rzy hi­sto­ry­cy w bu­dow­li tej wi­dzą daw­ny kla­sztor, sie­dzi­bę rus­kie­go do­stoj­ni­ka du­chow­ne­go, a na­wet ka­te­drę bi­sku­pa Jor­da­na, co su­ge­ro­wać mo­że hi­sto­rycz­na wzmian­ka Ja­na Dłu­go­sza z XV wie­ku. Bez wąt­pie­nia jed­nak zna­le­zio­ne tu pre­cjo­za świad­czą o tym, iż w 2. po­ło­wie X wie­ku ko­ściół peł­nił funk­cję skarb­ca re­li­kwia­rzy i cen­nych przed­mio­tów kul­tu re­li­gij­ne­go.



REKONSTRUKCJA KOŚCIOŁA GRODOWEGO WG T. WIĘCKIEWICZA


FUNDAMENTY KOŚCIOŁA GRODOWEGO: 1. NAWA GŁÓWNA, 2. PREZBITERIUM, 3.ANEKSY PÓŁNOCNE, 4. MUROWANE GROBY DOSTOJNIKÓW


W

raz z budową grodu i jego umocnień wzniesiono dwa mosty z przy­czół­ka­mi, któ­re oprócz funk­cji mi­li­tar­nej peł­ni­ły tak­że ro­lę łącz­ni­ka Ostro­wa Led­nic­kie­go ze sta­łym lą­dem. Dłuż­szy z nich, mie­rzą­cy 440 me­trów most za­chod­ni, zwa­ny poz­nań­skim, to naj­więk­sza ze zna­nych do­tych­czas na­wod­na bu­dow­la in­ży­nie­ryj­na cza­sów wczes­no­piast­ow­skich. Je­go kon­struk­cję no­śną sta­no­wi­ły dwa rzę­dy wbi­tych w dno je­zio­ra pa­li, któ­re wraz z przę­sła­mi pod­trzy­my­wa­ły jezd­nię o sze­ro­ko­ści oko­ło 480 cm, a więc wy­star­cza­ją­co sze­ro­ką, aby mo­żna by­ło po niej pro­wa­dzić swo­bod­ny ciąg­ły ruch w obu kie­run­kach. Do bu­do­wy prze­praw wy­ko­rzy­sta­no głów­nie drze­wo dę­bo­we, ścię­te - jak wy­ni­ka z ba­dań den­dro­chro­no­lo­gicz­nych - w la­tach 963 i 964. Dru­gi z mo­stów, zwa­ny wschod­nim al­bo gnie­źnień­skim, mie­rzył oko­ło 170 me­trów. Zwią­za­ny był on z prze­ciw­nym brze­giem Ostro­wa, skąd do­cho­dził do dal­sze­go od­cin­ka stra­te­gicz­no-han­dlo­wej dro­gi łą­czą­cej Poz­nań z Gnie­znem. Na oby­dwu tra­sach prze­bie­gu opi­sa­nych mo­stów w la­tach 60. XX wie­ku od­kry­to naj­bo­gat­szy w kra­ju zbiór mi­li­ta­riów i na­rzę­dzi do upra­wy zie­mi. Jest wy­so­ce praw­do­po­dob­ne, że te pod­wod­ne zna­le­zi­ska po­cho­dzą z prze­gra­nej przez obroń­ców wy­spy bi­twy, ja­ką sto­czo­no tu­taj w ro­ku 1038 pod­czas na­jaz­du księ­cia cze­skie­go Brze­ty­sła­wa.


REKONSTRUKCJA MOSTU LEDNICKIEGO, ŹRÓDŁO: MUZEUM PIERWSZYCH PIASTÓW NA LEDNICY


POZOSTAŁOŚCI PALI MOSTU POZNAŃSKIEGO PRZY ZACHODNIM PRZYCZÓŁKU


W drugiej połowie XI wieku na maj­da­nie gro­du, od ka­pli­cy pa­ła­co­wej ku pół­no­cy, za­ło­żo­no cmen­tarz, na któ­rym aż do wie­ku XIV cho­wa­no miesz­kań­ców oko­licz­nych wsi. Do dziś na te­re­nie tym od­kry­to ok. 2.300 po­chów­ków, naj­częś­ciej uło­żo­nych zgod­nie z ob­rząd­kiem chrze­ści­jań­skim, tj. z gło­wą skie­ro­wa­ną ku za­cho­do­wi. Pod­czas ba­dań ar­che­o­lo­gicz­nych od­na­le­zio­no tu­taj mię­dzy in­ny­mi szkie­let ko­bie­ty gi­gant (zwa­nej Ol­brzym­ką z Led­ni­cy) o wzro­ście 215 cm, zmar­łej w wie­ku 25-30 lat, u któ­rej - mi­mo mło­de­go wie­ku - ba­da­nia to­mo­gra­ficz­ne wy­ka­za­ły du­żą ilość zwy­rod­nień, m.in. skle­ro­ty­za­cję ko­ści, sko­lio­zę, skost­nie­nia wią­za­deł, a tak­że licz­ne śla­dy po zła­ma­niach. War­to do­dać, że prze­cięt­ny wzrost ko­bie­ty w tam­tych cza­sach wy­no­sił oko­ło 155 cm. W 1869 ro­ku tak pi­sał o tym miej­scu hra­bia Alek­san­der Prze­ździec­ki: Każ­da kre­to­wi­na wśród buj­nej tra­wy wy­rzu­ca cze­re­py po­piel­nic i szcząt­ki ko­ści ludz­kich i zwie­rzę­cych; a przy ko­pa­niu na ło­kieć głę­bo­ko­ści, wszę­dzie oka­zu­ją się w czar­nej zie­mi ko­ści, ułam­ki po­piel­nic, a cza­sa­mi ro­zma­ite sprzę­ty i na­rzę­dzia. Rów­nież na mu­rach ścia­ny po­łu­dnio­wej ru­iny, jesz­cze w po­ło­wie XIX wie­ku od­naj­dy­wa­no prze­wie­szo­ne przez fra­mu­gi okien szkie­le­ty ludz­kie.


OSTRÓW LEDNICKI - NA PIERWSZYM PLANIE FUNDAMENTY KOŚCIOŁA GRODOWEGO, W TLE RUINA PALATIUM


STAN OBECNY


D

awny gród piastowski na Ostrowie Lednickim, mający obecnie sta­tus Pom­ni­ka Hi­sto­rii, to jed­no z naj­waż­niej­szych miejsc zwią­za­nych z te­ma­ty­ką po­cząt­ków Pań­stwa Pol­skie­go. Znaj­du­je się on pod ku­ra­te­lą Mu­ze­um Pierw­szych Pia­stów na Led­ni­cy i wraz z po­ło­żo­ny­mi na sta­łym lą­dzie: Ma­łym Skan­se­nem i Par­kiem Et­no­gra­ficz­nym, wcho­dzi w skład tak zwa­ne­go Led­nic­kie­go Par­ku Kraj­ob­ra­zo­we­go. Na wy­spie za­cho­wa­ły się re­lik­ty ksią­żę­ce­go pa­la­tium, fun­da­men­ty ko­ścio­ła gro­do­we­go i nad­gry­zio­ne zę­bem cza­su frag­men­ty wa­łów ob­ron­nych. Z plat­for­my usta­wio­nej na przy­czół­ku mo­stu za­chod­nie­go wi­docz­ne są tak­że dwa rzę­dy wbi­tych w dno je­zio­ra pa­li, sta­no­wią­cych przed 1000 la­ty opar­cie dla prze­pra­wy dro­go­wej w kie­run­ku Poz­na­nia. W pół­noc­nej czę­ści Ostro­wa stoi ma­low­ni­cza za­gro­da chłop­ska, któ­ra ukła­dem na­wią­zu­je do od­kry­tych na tym te­re­nie po­zo­sta­ło­ści pier­wot­nej za­bu­do­wy. W jed­nej z chat od­two­rzo­no czę­ścio­wo jej wy­po­sa­że­nie, a w jej po­bli­żu umiesz­czo­no ma­kie­tę gro­du i wznie­sio­no piec do wy­pa­la­nia gli­nia­nych garn­ków. Na wy­spie od­naj­dzie­my tak­że kil­ka nie­ty­po­wych rzeźb przed­sta­wia­ją­cych wo­jów oraz po­sta­cie hi­sto­rycz­ne, wy­ko­na­nych przez lo­kal­ne­go ar­ty­stę p. Jul­ia­na Boss-Go­sław­skie­go. Ostrów Led­nic­ki i je­go atrak­cje zwie­dza­my in­dy­wi­du­al­nie wy­zna­czo­nym szla­kiem. Wli­czo­ny w ce­nę bi­le­tu prom kur­su­je tyl­ko w se­zo­nie tu­ry­stycz­nym, z czę­sto­tli­wo­ścią ok. 0,5 go­dzi­ny.


IMG src= IMG src=
IMG src= IMG src=

NA PODGRODZIU


N

a lądzie stałym, w pobliżu dawnego mostu wschodniego, znaj­du­je się tak zwa­ny Ma­ły Skan­sen, do któ­re­go pro­wa­dzi mo­nu­men­tal­na bra­ma na­wią­zu­ją­ca sty­lem do ty­po­wej ar­chi­tek­tu­ry wczes­no­pia­stow­skiej. Na je­go te­re­nie stoi kil­ka za­byt­ko­wych bu­dyn­ków, wśród nich naj­star­szy w Pol­sce wia­trak – prze­nie­sio­ny z miej­sco­wo­ści Gry­ży­na XVI-wiecz­ny młyn wietrz­ny, re­kon­stru­kcja XVIII-wiecz­nej za­gro­dy, a tak­że po­cho­dzą­cy z XVIII stu­le­cia spich­lerz, gdzie pre­zen­to­wa­ne są od­kry­cia ar­che­o­lo­gicz­ne zwią­za­ne z ba­da­nia­mi led­nic­kich cmen­ta­rzysk i wy­sta­wy cza­so­we. W po­blis­kich Dzie­ka­no­wi­cach (któ­re mi­ja­my ja­dąc z DW194 w kie­run­ku Ostro­wa Led­nic­kie­go), w daw­nym bu­dyn­ku fol­war­cznym do nie­daw­na otwar­ta by­ła bar­dzo in­te­re­su­ją­ca eks­po­zy­cja obej­mu­ją­ca naj­cie­kaw­sze zna­le­zi­ska i wy­ni­ki naj­now­szych ba­dań gro­du led­nic­kie­go. Obej­rzeć mo­żna by­ło tu­taj wie­le ar­te­fak­tów zwią­za­nych z wczes­no­pia­stow­skim kul­tem chrze­ści­jań­skim, bi­żu­ter­ii i przed­mio­tów co­dzien­ne­go użyt­ku, bo­ga­ty zbiór mi­li­ta­riów re­pre­zen­to­wa­nych przez uni­ka­to­we w ska­li kra­ju kol­czu­gi, heł­my, mie­cze i włócz­nie, czy ory­gi­nal­ną łódź-dłu­ban­kę, rów­nie sta­rą jak na­sze pań­stwo, bo wy­ko­na­ną przy­pusz­czal­nie w 966 ro­ku. W chwi­li, kie­dy pi­szę te sło­wa (zi­ma 2021) trwa­ją pra­ce przy wzno­sze­niu no­we­go pa­wi­lo­nu wy­sta­wien­ni­cze­go, jest więc na­dzie­ja, że wkrót­ce eks­po­zy­cja ta znów bę­dzie do­stęp­na dla sze­ro­kiej pu­blicz­no­ści.


Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy
Dziekanowice 32, 62-261 Lednogóra
tel: 61 427 50 10
e-mail: sekretariat@lednica.pl

Godziny otwarcia / Cennik


IMG src= IMG src=
IMG src= IMG src=

EKSPOZYCJA PLENEROWA W MAŁYM SKANSENIE


Podczas prowadzonych na terenie grodu badań archeologicznych od­kry­to sze­reg cen­nych przed­mio­tów li­tur­gicz­nych, któ­re dziś mo­żna obej­rzeć w ra­mach wy­sta­wy Ostrów Led­nic­ki - po­wrót do prze­szło­ści. Do naj­cen­niej­szych eks­po­na­tów w tej ko­lek­cji na­le­żą: frag­ment ko­ścia­nej okła­dzi­ny skrzy­necz­ki re­li­kwia­rzo­wej, zło­co­ne oku­cie księ­gi li­tur­gicz­nej, wy­ko­na­ny z brą­zu krzy­żyk, grze­bień z ko­ści sło­nio­wej, try­bu­larz (uchwyt ka­dziel­ni­cy), a tak­że re­kwi­zyt wy­jąt­ko­wy – wy­ko­na­na ze zło­co­nej bla­chy mie­dzia­nej i zdo­bio­na czar­nym bur­szty­nem stau­ro­te­ka, czy­li bi­zan­tyj­ski re­li­kwiarz słu­żą­cy do prze­cho­wy­wa­nia re­li­kwii Krzy­ża Świę­te­go, któ­rą mo­żna by­ło oglą­dać przez nie­wiel­ki otwór w kształ­cie krzy­ża. Jed­na z hi­po­tez za­kła­da, iż stau­ro­­te­kę po­da­ro­wał Bo­le­sła­wo­wi Chro­bre­mu sam ce­sarz Ot­ton III pod­czas wi­zy­ty w Gnie­źnie w ro­ku 1000.


IMG src= IMG src=
IMG src= IMG src=

W ZACHODNIEJ CZĘŚCI WYSPY NAPOTYKAMY SUGESTYWNE RZEŹBY Z WIZERUNKAMI WOJÓW




DOJAZD


A

by do­trzeć do Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy należy, ja­dąc dro­gą wo­je­wódz­ką 194 (Poz­nań-Gnie­zno, 13 km przed Gnie­znem) skrę­cić na pół­noc w lo­kal­ną dro­gę do Dzie­ka­no­wic, i da­lej je­chać już ca­ły czas pro­sto – tra­sa ta jest do­brze ozna­ko­wa­na i trze­ba na­praw­dę się po­sta­rać, aby nie tra­fić do ce­lu. Pro­szę pa­mię­tać, że zu­peł­nie in­na dro­ga pro­wa­dzi na po­pu­lar­ne wśród ka­to­lic­kiej mło­dzie­ży Po­la Led­nic­kie, usy­tu­owa­ne na za­chod­nim brze­gu je­zio­ra. Je­że­li ktoś wy­bie­rze ten kie­ru­nek, cze­ka go ob­jazd ca­łe­go je­zio­ra od pół­no­cy. Ko­mu­ni­ka­cja au­to­bu­so­wa do­cie­ra je­dy­nie do krzy­żów­ki dro­gi wo­je­wódz­kiej i dro­gi lo­kal­nej (przy­sta­nek Dzie­ka­no­wi­ce Skrzy­żo­wa­nie, 2,5 km), a naj­bliż­sza sta­cja ko­le­jo­wa znaj­du­je się w od­le­głej o 6 ki­lo­me­trów Led­no­gó­rze. Przy mu­ze­um płat­ny par­king. (ma­pa zam­ków wo­je­wódz­twa wiel­ko­pol­skie­go)




LITERATURA


1. D. Banaszak, A. Tabaka: Ostrów Lednicki - informator, MPPNL 2008
2. D. Kamiński: O wskrzesaniu historycznej pamięci, Kultura Wsi 10/2016
3. M. Kara, J. Wrzesiński: Kościół nr II na Ostrowie Lednickim – kamienny czy drewniany?, Gniezno 2004
4. Z. Kurnatowska, A. M. Wyrwa: Ostrów Lednicki. Rezydencjonalno – stołeczny ośrodek pierwszych Piastów, 2016
5. A. M. Wyrwa: Ad futuram rei memoriam on the fi ftieth anniversary of the Museum..., Studia Lednickie t. XVIII
6. K. Żurowska: Topografia Ostrowa Lednickiego, Biblioteka Studiów Lednickich 1993
7. Praca zbiorowa: Morfologiczne i radiologiczne badania szkieletu olbrzymki..., Studia Lednickie VI 2000
8. Praca zbiorowa: Ostrów Lednicki - u progu chrześcijaństwa, Gutenberg 1993
9. Plansze i tablice informacyjne muzeum


W DRODZE NA WYSPĘ...


...I NA OSTROWIE



W pobliżu:
Poznań - zamek królewski z XIII w., po rekonstrukcji, 37 km
Kórnik - zamek rycerski z XIV w., przebudowany, 48 km
Chojnica - sztuczna ruina z XX w., 52 km
Jezioro Góreckie - ruina neogotyckiego zameczku z XIX w., 57 km
Pyzdry - relikty zamku królewskiego z XIV w., 57 km




WARTO ZOBACZYĆ:



Wielkopolski Park Etnograficzny w Dziekanowicach, zam­knię­ty na ob­sza­rze 20 ha w układ prze­strzen­ny o ce­chach cha­rak­te­ry­stycz­nych dla wsi w ty­pie okol­ni­cy, gdzie za­gro­dy usta­wio­ne są zwar­cie w krąg wo­kół środ­ko­we­go pla­cu. Skła­da się on z kil­ku­dzie­się­ciu za­bu­do­wań miesz­kal­nych, go­spo­dar­czych i sa­kral­nych, prze­nie­sio­nych tu­taj z róż­nych czę­ści Wiel­ko­pol­ski, z któ­rych naj­star­sze da­to­wa­ne jest na po­czą­tek XVII wie­ku. Ar­chi­tek­tu­rę zie­miań­ską re­pre­zen­tu­je ko­pia ba­ro­ko­we­go dwo­ru ze Stu­dzień­ca oraz ko­pie ofi­cyn z Łom­ni­cy. Wieś skan­se­no­wą two­rzą na­to­miast w peł­ni wy­po­sa­żo­ne za­gro­dy, ilu­stru­ją­ce daw­ne wa­run­ki i spo­sób ży­cia ro­dzin nie tyl­ko utrzy­mu­ją­cych się z pra­cy na ro­li, ale rów­nież rze­mieśl­ni­ków wiej­skich: szew­ca, ko­ło­dzie­ja, garn­ca­rza. Do­peł­nie­niem tej sce­no­gra­fii jest usy­tu­owa­ny w cen­tral­nej jej czę­ści drew­nia­ny, ba­ro­ko­wy ko­ściół z 1719 ro­ku, trzy sto­ją­ce na wzgó­rzu wia­tra­ki (part­lak, koź­lak, ho­len­der), oraz ota­cza­ją­ce je po­la upraw­ne, ogro­dy wa­rzyw­ne i sa­dy. Au­ten­ty­zmu do­da­je jej ubra­ny w stro­je lu­do­we per­so­nel Par­ku, roz­wie­szo­ne na pło­tach ko­lo­ro­we garn­ki, czy zwie­rzę­ta go­spo­dar­skie, przez co my, w swo­ich spor­to­wych bu­tach, wy­po­sa­że­ni w apa­ra­ty fo­to­gra­ficz­ne i smart­fo­ny czu­je­my się tu­taj tro­chę jak bez­wol­ne ofia­ry po­dró­ży w cza­sie.


IMG src= IMG src= IMG src=
IMG src= IMG src= IMG src=
IMG src= IMG src= IMG src=
IMG src= IMG src= IMG src=
IMG src= IMG src= IMG src=








STRONA GŁÓWNA

tekst: 2009, 2021
fotografie: 2008, 2019
© Jacek Bednarek