DRNIŠ

DZIEJE ZAMKU

W wapiennych gardzielach ka­nio­nów Krki i Čikoli, tam gdzie ska­ły wciąż pa­mię­ta­ją zgrzyt mie­czy, a echo nie­sie szep­ty daw­nych bi­tew, trwa­ją mil­czą­ce ru­iny śre­dnio­wiecz­nych for­tec. Roz­sia­ne tak­że po za­ka­mar­kach Drniša, daw­ne umoc­nie­nia – dziś nie­co osła­bio­ne przez wie­ki i po­go­dę – by­ły nie­gdyś czę­ścią pre­cy­zyj­nie utka­nej sie­ci obron­nej. Za ich po­wsta­niem sta­li moż­ni chor­wac­cy pa­no­wie: Ne­li­pi­ćo­wie, Šubi­ćo­wie i kil­ku in­nych, któ­rych na­zwi­ska brzmią dziś bar­dziej jak egzo­tycz­ne od­mia­ny wi­no­gron niż re­al­na si­ła po­li­tycz­na. Od 1322 ro­ku to wła­śnie ród Ne­li­pi­ćów kon­tro­lo­wał Drniš, Knin i Ce­ti­nę, roz­cią­ga­jąc swo­je po­sia­dło­ści wzdłuż le­we­go brze­gu Čiko­li z gra­cją, któ­rą trud­no by­ło­by dziś po­wtó­rzyć bez udzia­łu kil­ku kan­ce­la­rii no­ta­rial­nych.

Fortyfikacje Ključica, Ka­mič­ak, Bo­go­čin, Neč­ven i Tro­šenj, choć z każ­dej stro­ny nad­gry­zio­ne przez czas, ucho­dzą za jed­ną z naj­bar­dziej im­po­nu­ją­cych stru­ktur obron­nych śre­dnio­wiecz­nej Chor­wa­cji. Ich mu­ry, choć mil­czą­ce, wciąż zda­ją się ob­ser­wo­wać oko­li­cę z lek­kim po­li­to­wa­niem – jak­by nie do koń­ca ro­zu­mia­ły, dla­cze­go nikt już nie na­cie­ra, nie sztur­mu­je i nie oko­pu­je się pod bra­mą. Od cza­su do cza­su za­błą­ka się tu ja­kiś tu­ry­sta – za­pa­trzo­ny w ska­ły, mo­że nie­co zbyt pew­ny sie­bie – i wte­dy ru­iny na chwi­lę bu­dzą się z drzem­ki, jak­by chcia­ły za­py­tać: „A ty, cze­go tu szu­kasz, w świe­cie, gdzie nie trze­ba już bro­nić ni­cze­go po­za za­się­giem Wi-Fi?”

Jednym z kamiennych ogniw tego śre­dnio­wie­czne­go łań­cu­cha obron­ne­go by­ła twier­dza Gra­di­na – stra­te­gz­cznie ulo­ko­wa­na na kra­wę­dzi skal­ne­go ur­wi­ska w Drnišu, skąd roz­ta­czał się zna­ko­mi­ty wi­dok za­rów­no na wą­wóz rze­ki Či­ko­la, jak i po­ten­cjal­nych in­tru­zów. Choć do­kła­dna da­ta jej po­wsta­nia wciąż wy­my­ka się hi­sto­ry­kom, źró­dła wska­zu­ją na wiek XIV, a za fun­da­to­rów uzna­je się ród Ne­li­pi­ćów – zna­nych z za­mi­ło­wa­nia do twar­dych mu­rów i jesz­cze twar­dszych rzą­dów.

W roku 1522 twierdza tra­fi­ła w rę­ce Tur­ków Osmań­skich, któ­rzy, jak na no­wych go­spo­da­rzy przy­sta­ło, nie po­prze­sta­li na za­mie­szka­niu – po­sta­no­wi­li ją roz­bu­do­wać. W sa­mym Drnišu wznie­śli rów­nież me­czet, ar­chi­te­kto­nicz­ny ślad swo­jej obec­no­ści, któ­ry – mi­mo za­wie­ruch dzie­jo­wych – prze­trwał do dziś, choć już w no­wej toż­sa­mo­ści: ja­ko ko­ściół św. An­to­nie­go (na fo­to­gra­fii po­ni­żej). Hi­sto­ria, jak wi­dać, po­tra­fi za­ska­ku­ją­co prze­kształ­cać prze­strzeń, nie py­ta­jąc ni­ko­go o zgo­dę.

Po odzyskaniu Dal­ma­cji przez Re­pu­bli­kę We­ne­cką – for­mal­nie jej wła­sność od 1420 ro­ku – je­den z we­ne­ckich ge­ne­ra­łów za­rzą­dził roz­biór­kę więk­szo­ści miej­sco­wych umoc­nień. Są­dził za­pew­ne, że cza­sy nie­po­ko­ju mi­nęły. Jed­nak za­gro­że­nie ze stro­ny Im­pe­rium Osmań­skie­go szyb­ko roz­wia­ło te złu­dze­nia: twier­dzę Gra­di­na od­bu­do­wa­no, do­sto­so­wu­jąc ją do obo­wią­zu­ją­cych wów­czas stan­dar­dów ar­chi­te­ktu­ry mi­li­tar­nej.

Nowe wcielenie warowni otrzy­ma­ło so­li­dną aktu­ali­za­cję: od stro­ny mia­sta, czy­li tam, skąd wróg mógł fak­tycz­nie na­dejść, wznie­sio­no trzy po­tęż­ne bastiony, przy­sto­so­wa­ne do pro­wa­dze­nia obro­ny ar­ty­le­ryj­skiej. Z po­zo­sta­łych stron za­mek, jak­by znu­żo­ny cią­głym oblę­że­niem, mógł wresz­cie od­po­cząć – chro­nio­ny przez wy­so­kie, stro­me ur­wi­ska, któ­re sku­tecz­nie znie­chę­ca­ły na­wet naj­bar­dziej zde­ter­mi­no­wa­nych zdo­by­wców.

Aż do końca XVIII wie­ku twier­dza Gra­di­na słu­ży­ła głów­nie ce­lom obron­nym – wier­na swo­je­mu prze­zna­cze­niu, choć z bie­giem lat co­raz mniej po­trze­bna. Wszyst­ko zmie­ni­ło się po upad­ku Re­pu­bli­ki We­ne­ckiej w 1797 ro­ku i de­cy­zjach kon­gre­su wie­deń­skie­go z 1815 ro­ku, kie­dy to Drniš zna­lazł się pod pa­no­wa­niem mo­nar­chii au­stria­ckiej. W no­wym po­rząd­ku ge­opo­li­tycz­nym ka­mien­ne mu­ry Gra­di­ny uzna­no za re­likt mi­nio­nej epo­ki – i za­czę­to je roz­bie­rać. Ich los był dość przy­ziem­ny: po­słu­żyły ja­ko bu­du­lec dla do­mów w mie­ście i oko­li­cy, z twier­dzy czy­niąc lo­kal­ną skład­ni­cę ma­te­ria­łów.

Ostatni cios nadszedł nie­spo­dzie­wa­nie dłu­go po tym, jak za­mil­kły ar­ma­ty wcze­śniej­szych wo­jen. W 1991 ro­ku, pod­czas woj­ny do­mo­wej – w Chor­wa­cji zna­nej ja­ko Woj­na Oj­czy­źnia­na – Gra­di­na znów sta­ła się ce­lem. Ser­bska ar­ty­le­ria ude­rzy­ła w za­by­tek co naj­mniej czte­ro­kro­tnie, ni­szcząc część mu­rów i wie­żę. Hi­sto­ria za­to­czy­ła ko­ło – nie­ste­ty, tym ra­zem bez ry­cer­skich ide­ałów, za to z pre­cy­zją no­wo­cze­snych po­ci­sków.

OPIS ZAMKU

Zamek zbudowano na pla­nie nie­fo­rem­ne­go sze­ścio­ką­ta – kształ­tu, któ­ry za­pew­ne przy­pra­wił­by o ból gło­wy każ­de­go mi­ło­śni­ka sy­me­trii, ale świe­tnie współ­grał z ka­pry­śnym ukształ­to­wa­niem te­re­nu. Gra­di­na od po­cząt­ku nie si­li­ła się na mo­nu­men­tal­ność – w śre­dnio­wie­czu by­ła ra­czej kom­pa­kto­wą wa­ro­wnią: cia­sny dzie­dzi­niec, trzy lub czte­ry skrzy­dła miesz­kal­ne przy­tu­lo­ne do mu­rów jak krew­ni na ro­dzin­nej fo­to­gra­fii, i cy­lin­drycz­na wie­ża pil­nu­ją­ca doj­ścia od stro­ny mia­sta. Ta ostat­nia peł­ni­ła ro­lę straż­ni­ka z za­sa­da­mi – su­ro­we­go, nie­prze­kup­ne­go i zu­peł­nie po­zba­wio­ne­go po­czu­cia hu­mo­ru.

W XVII wieku zamek prze­szedł po­waż­ny li­fting. Przed­po­le po za­cho­dniej i pół­no­cnej stro­nie – do­tąd roz­le­głe i ra­czej bez­bron­ne – zy­ska­ło no­wą funk­cję: zo­sta­ło ufor­ty­fi­ko­wa­ne we­dług naj­no­wszych tren­dów ar­chi­te­ktu­ry mi­li­tar­nej, czy­li z roz­ma­chem i so­lid­ną daw­ką ba­stio­nów. Po­wsta­ło dzie­ło kle­szczo­we (brzmi jak coś z po­dręcz­ni­ka den­ty­sty, ale na­pra­wdę ro­bi­ło wra­że­nie), wy­po­sa­żo­ne w trzy po­tęż­ne ba­stio­ny. Od tej po­ry Gra­di­na mo­gła ra­zić wro­ga og­niem z kil­ku stron, wy­glą­dając przy tym, jak­by wła­śnie wy­gra­ła ca­sting na for­te­cę se­zo­nu.

STAN OBECNY

Twierdza Gradina dum­nie spo­glą­da na świat z wy­so­kości 344 me­trów nad po­zio­mem mo­rza – wy­star­cza­ją­co, by po­czuć po­wiew prze­strze­ni i lek­ki za­wrót gło­wy (z wra­że­nia, rzecz ja­sna). Za­wie­szo­na nad ka­nio­nem rze­ki Či­ko­la, ofe­ru­je wi­doki, któ­re bez cie­nia prze­sa­dy moż­na na­zwać „emo­cjo­nu­ją­cy­mi” – dno wą­wo­zu, gó­rę Pro­mi­na (1148 m n.p.m.) oraz wy­ży­nę Pe­tro­vo Pol­je roz­po­ście­ra­ją­cą się z gra­cją na ho­ry­zon­cie. Trud­no o le­psze po­łą­cze­nie hi­sto­rii z wi­do­ków­ką.

Do dziś przetrwała po­łu­dnio­wa część twier­dzy – ta naj­star­sza, z cza­sów ro­du Ne­li­pi­ćów, oraz więk­szość cen­tral­nej wie­ży i pół­noc­no-wscho­dnie­go mu­ru, któ­ry za­wdzię­cza­my cza­som tu­re­ckim. Mi­mo burz­li­wej prze­szło­ści, Gra­di­na wciąż stoi – tro­chę jak sta­ru­szek, któ­ry wi­dział już wszyst­ko, ale z chę­cią przyj­mie ko­lej­nych go­ści.

Wstęp? Wolny.

Czas zwie­dza­nia? 10–15 mi­nut (chy­ba że ktoś się za­my­śli).

Pies? Może wejść. I nie mu­si uda­wać, że in­te­re­su­je go hi­sto­ria.

DOJAZD

Drniš położony jest przy dro­dze kra­jo­wej nr 33, oko­ło 30 km na pół­no­cny wschód od tu­ry­sty­czne­go mia­sta Ši­be­nik (Szy­be­nik) i oko­ło 25 km w tym sa­mym kie­run­ku od słyn­nych wo­do­spa­dów Krka. Z miej­sco­wo­ści nad­mor­skich do mia­sta do­je­chać moż­na po­cią­giem, ale ze wzglę­du na ukształ­to­wa­nie te­re­nu po­dróż ta­ka trwać mo­że na­wet kil­ka ra­zy dłu­żej niż ja­zda sa­mo­cho­dem.

Podczas na­sze­go po­by­tu w mia­stecz­ku pa­no­wał zni­ko­my ruch i par­ko­wać moż­na by­ło nie­mal wszę­dzie. Naj­bli­żej ru­in znaj­du­je się ul. Pe­tra Pre­ra­do­vi­ća. W na­wi­ga­cji moż­na rów­nież usta­wić ha­sło ‘Mi­na­ret’.

WARTO ZOBACZYĆ

Choć Drniš nie może kon­ku­ro­wać uro­dą z adria­ty­cki­mi ku­ror­ta­mi, przy­cią­ga uwa­gę swo­ją naj­no­wszą hi­sto­rią – bo­le­sną, lecz nie do po­mi­nię­cia. To tu­taj, 16 wrze­śnia 1991 ro­ku, pod­czas woj­ny o nie­po­dle­głość Chor­wa­cji, mia­sto zo­sta­ło za­ata­ko­wa­ne przez si­ły IX Kor­pu­su Ju­go­sło­wiań­skiej Ar­mii Lu­do­wej oraz mi­li­cji SAO Kra­ji­ny, do­wo­dzo­nych przez ge­ne­ra­ła Rat­ko Mla­di­cia – póź­niej ska­za­ne­go przez try­bu­nał w Ha­dze na do­ży­wo­cie za zbro­dnie wo­jen­ne.

Pod naporem ostrza­łu chor­wa­cka lud­ność ucie­kła, a mia­sto zna­la­zło się w gra­ni­cach sa­mo­zwań­czej Re­pu­bli­ki Ser­bskiej Kra­ji­ny. W ko­lej­nych la­tach Drniš i oko­licz­ne wio­ski do­świad­czy­ły gra­bie­ży i roz­le­głych znisz­czeń. Sy­tu­acja zmie­ni­ła się do­pie­ro w sier­pniu 1995 ro­ku, gdy woj­ska chor­wa­ckie prze­pro­wa­dzi­ły uda­ną ope­ra­cję „Bu­rza” i przy­wró­ci­ły kon­tro­lę nad re­gio­nem.

Wówczas rozpoczął się exo­dus lud­no­ści ser­bskiej, któ­ra w oba­wie przed odwe­tem ma­so­wo opu­szcza­ła mia­sto, kie­ru­jąc się do Ser­bii lub Bo­śni i Her­ce­go­wi­ny. Ich do­my – wy­pa­lo­ne, po­rzu­co­ne, za­ra­sta­ją­ce chwa­sta­mi – po­zo­sta­ły jak otwar­te ra­ny w kra­jo­bra­zie. Nie są je­dy­nie śla­da­mi prze­szło­ści, lecz ci­chym oskar­że­niem – su­ro­wym i trwa­łym przy­po­mnie­niem, do cze­go pro­wa­dzi roz­pa­lo­na nie­na­wiść i po­li­ty­ka pod­sy­ca­na lę­kiem.

ŹRÓDŁA

1. www.putovnica.net
2. podravske-sirine.com.hr
3. www.tz-drnis.hr
4. sibenikregion.com
5. apoliticni.hr
6. en.wikipedia.org