STRONA GŁÓWNA

ZA GRANICĄ

MINIGALERIA

MAPKI

LITERATURA

KONTAKT

BRZEG

zamek książąt piastowskich

BARANÓW SANDOMIERSKI

BARCIANY

BARDO ŚLĄSKIE

BĄKOWA GÓRA

BESIEKIERY

BĘDZIN

BIERUTÓW

BIESTRZYKÓW

BOBOLICE

BOBROWNIKI

BODZENTYN

BOLESTRASZYCE

BOLKÓW

BORYSŁAWICE ZAMKOWE

BROCHÓW

BRODNICA

BRZEG

BUKOWIEC

BYDLIN

BYSTRZYCA KŁODZKA

CHĘCINY

CHOJNICA

CHOJNIK

CIECHANÓW

CIESZÓW

CIESZYN

CZARNY BÓR

CZERNA

CZERNINA

CZERSK

CZĘSTOCHOWA

CZOCHA

CZORSZTYN

ĆMIELÓW

DĄBROWA

DĄBRÓWNO

DRZEWICA

DZIAŁDOWO

DZIERZGOŃ

FREDROPOL (KORMANICE)

GDAŃSK

GIŻYCKO

GLIWICE

GŁOGÓW

GNIEW

GNIEWOSZÓW Z.SZCZERBA

GOLUB-DOBRZYŃ

GOŁAŃCZ

GOLCZEWO

GOŁUCHÓW

GOŚCISZÓW

GÓRA

GRODZIEC

GRÓDEK

GRUDZIĄDZ

GRZĘDY

GRZMIĄCA z.ROGOWIEC

HOMOLE

IŁŻA

INOWŁÓDZ

JANOWICE WIELKIE z.BOLCZÓW

JANOWIEC

JAWOR

JEZIORO GÓRECKIE

KAMIENIEC ZĄBKOWICKI

KAMIENNA GÓRA

KARPNIKI

KAZIMIERZ DOLNY

KĘTRZYN

KĘTRZYN - KOŚCIÓŁ

KIELCE

KLICZKÓW

KŁODZKO

KOŁO

KONARY

KONIN-GOSŁAWICE

KORZKIEW

KOWALEWO POMORSKIE

KOŹMIN WLKP.

KÓRNIK

KRAKÓW

KRAPKOWICE

KRAPKOWICE - OTMĘT

KRASICZYN

KRĘPCEWO

KRUSZWICA

KRZYŻNA GÓRA

KRZYŻTOPÓR

KSIĄŻ WIELKI

KUROZWĘKI

KWIDZYN

LEGNICA

LIDZBARK WARMIŃSKI

LIPA

LUBIN

LUTOMIERSK

ŁAGÓW

ŁĘCZYCA

ŁOWICZ

MAJKOWICE

MALBORK

MAŁA NIESZAWKA

MIĘDZYLESIE

MIĘDZYRZECZ

MIRÓW

MOKRSKO

MOSZNA

MSTÓW

MUSZYNA

MYŚLENICE

NAMYSŁÓW

NIDZICA

NIEDZICA

NIEMCZA

NIEMODLIN

NIEPOŁOMICE

NOWA RUDA

NOWY SĄCZ

NOWY WIŚNICZ

ODRZYKOŃ

OGRODZIENIEC (PODZAMCZE)

OJCÓW

OLEŚNICA

OLSZTYN (JURA)

OLSZTYN (WARMIA)

OLSZTYNEK

OŁAWA

OŁDRZYCHOWICE KŁODZKIE

OPOCZNO

OPOLE GÓRKA

OPOLE OSTRÓWEK

OPORÓW

OSSOLIN

OSTRĘŻNIK

OSTRÓDA

OSTRÓW LEDNICKI

OTMUCHÓW

PABIANICE

PANKÓW

PASTUCHÓW

PIESKOWA SKAŁA

PIOTRKÓW TRYBUNALSKI

PIOTRKÓW-BYKI

PIOTROWICE ŚWIDNICKIE

PŁAKOWICE

PŁOCK

PŁONINA

PŁOTY

PODZAMCZE z.OGRODZIENIEC

PODZAMCZE PIEKOSZOWSKIE

POKRZYWNO

POŁCZYN-ZDRÓJ

POZNAŃ

PRABUTY

PROCHOWICE

PROSZÓWKA z.GRYF

PRZEMYŚL

PRZEWODZISZOWICE

PSZCZYNA

PTKANÓW

PYZDRY

RABSZTYN

RACIĄŻEK

RADŁÓWKA

RADOM

RADZIKI DUŻE

RADZYŃ CHEŁMIŃSKI

RAJSKO

RAKOWICE WIELKIE

RATNO DOLNE

RAWA MAZOWIECKA

RESKO

ROGÓW OPOLSKI

ROŻNÓW ZAMEK DOLNY

ROŻNÓW ZAMEK GÓRNY

RYBNICA

RYBNICA LEŚNA

RYCZÓW

RYDZYNA

RYTWIANY

RZĄSINY

SANDOMIERZ

SANOK

SIEDLĘCIN

SIEDLISKO

SIERADZ

SIERAKÓW

SIEWIERZ

SMOLEŃ

SOBKÓW

SOBOTA

SOCHACZEW

SOSNOWIEC

SREBRNA GÓRA

STARA KAMIENICA

STARE DRAWSKO

STARY SĄCZ

STRZELCE OPOLSKIE

SULEJÓW

SZAMOTUŁY

SZCZECIN

SZTUM

SZUBIN

SZYDŁÓW

SZYMBARK

ŚCINAWKA GÓRNA

ŚWIDWIN

ŚWIEBODZIN

ŚWIECIE n.WISŁĄ

ŚWIECIE k.LEŚNEJ

ŚWINY

TORUŃ

TORUŃ z.DYBÓW

TUCZNO

TYNIEC

UDÓRZ

UJAZD k.TOMASZOWA

UJAZD KRZYŻTOPÓR

UNIEJÓW

URAZ

WAŁBRZYCH z.KSIĄŻ

WAŁBRZYCH z.STARY KSIĄŻ

WAŁBRZYCH z.NOWY DWÓR

WARSZAWA z.KRÓLEWSKI

WARSZAWA z.UJAZDOWSKI

WĄBRZEŹNO

WENECJA

WĘGIERKA

WĘGORZEWO

WIELICZKA

WIELKA WIEŚ

WIERZBNA

WITKÓW

WLEŃ

WOJNOWICE

WOJSŁAWICE

WROCŁAW

WROCŁAW LEŚNICA

WYSZYNA

ZAGÓRZ

ZAGÓRZE ŚLĄSKIE

ZAŁUŻ

ZĄBKOWICE ŚLĄSKIE

ZBĄSZYŃ

ZŁOTORIA k.TORUNIA

ŹRÓDŁA

ŻAGAŃ

ŻARY

ŻELAZNO

ŻMIGRÓD


ZAMEK W BRZEGU, ELEWACJA POŁUDNIOWA Z REPREZENTACYJNYM PORTALEM BRAMNYM


HISTORIA


Z

a­mek w Brze­gu zbu­do­wa­ny zos­tał praw­do­po­dob­nie o­ko­ło 1300 ro­ku w miej­scu is­tnie­ją­cej tu­taj wcześ­niej drew­nia­nej sie­dzi­by na­mies­tni­ków ksią­żąt wroc­ław­skich. Ten pra­daw­ny dwór ksią­żę­cy, po raz pierw­szy wzmian­ko­wa­ny w 1235 roku, po­ło­żon­y był w ob­ręb­ie miej­skich mu­rów ob­ron­nych, po­mię­dzy Bra­mą Wroc­ław­ską a o­bec­ną bra­mą zam­ko­wą. Je­go zna­cze­nie po­li­tycz­ne i mi­li­tar­ne znacz­nie zmie­ni­ło się po ro­ku 1311, gdy po po­dzia­le księs­twa wroc­ław­skie­go Brzeg stał się sie­dzi­bą no­wo ut­wo­rzo­ne­go or­ga­niz­mu po­li­tycz­ne­go, po­cząt­ko­wo o­bej­mu­ją­ce­go swo­im za­się­giem zie­mię brzes­ką, a od 1347 rów­nież leg­nic­ką. W tym cza­sie za­mek prze­jął funk­cję sto­łecz­nej re­zy­den­cji ksią­żę­cej peł­niąc ją aż do śmier­ci os­tat­nie­go je­go wład­cy i przej­ścia tych ziem na włas­ność ce­sar­ską.


Naz­wę o­sa­dy, a póź­niej mia­sta zwy­cza­jo­wo wią­że się z blis­koś­cią rze­ki Od­ry i uk­ształ­to­wa­niem jej li­nii brze­go­wej. Wy­so­ki Brzeg po raz pierw­szy po­ja­wia się w do­ku­men­cie z 21 grud­nia 1234 roku. W ko­lej­nych la­tach mia­sto wy­stę­po­wa­ło w źród­łach pi­sa­nych ja­ko Wis­so­ke Brzegh, Vi­so­ke­breg o­raz Bre­ga.


NAJSTARSZY ZACHOWANY WIDOK MIASTA, PFALZGRAF OTTHEINRICHS REISEBILDER Z ROKU 1536


Z

a­po­cząt­ko­wa­na przez księ­cia Bo­les­ła­wa Ro­gat­kę li­nia pias­tów leg­nic­ko-brzes­kich po raz pierw­szy o­trzy­ma­ła tę naz­wę w kon­tekś­cie zam­ku brzes­kie­go, od­no­sząc się do rzą­dów Ro­gat­ki, je­go sy­na Hen­ry­ka V o­raz wnu­ka i jed­no­cześ­nie pierw­sze­go wład­cy po­łą­czo­nych ziem Bo­le­sła­wa III Roz­rzut­ne­go, a tak­że ich spad­ko­bier­ców, ob­ję­tych kil­ka wie­ków póź­niej wspól­ną naz­wą fa­mil­ia Pia­stae. Wią­żąc się bez­poś­red­nio z mias­tem wład­cy Ci po­zos­ta­wi­li w Brze­gu trwa­łe śla­dy swe­go pa­no­wa­nia w pos­ta­ci licz­nych przy­wi­le­jów, fun­da­cji, is­tnie­ją­cych do dziś wspa­nia­łych za­byt­ków ar­chi­tek­tu­ry, czy częś­cio­wo za­cho­wa­nych zbio­rów rze­mios­ła ar­tys­tycz­ne­go i bo­ga­tej nieg­dyś bib­lio­te­ki. Już w 1311 fun­kcjo­no­wa­ła brzes­ka men­ni­ca ksią­żę­ca, w któ­rej bi­to pierw­sze na zie­miach pol­skich mo­ne­ty ty­pu gro­szo­we­go, a tak­że mo­nety o­ko­licz­noś­cio­we i pam­iąt­ko­we me­da­le. Pio­nier­skiej roz­bu­dowy zam­ku do­ko­nał w 2. po­łow­ie XIV wie­ku ksią­żę Lud­wik I. Je­go me­ce­nat wy­róż­niał się na tle mu współ­czes­nych, op­rócz bo­wiem roz­bu­do­wy sie­dzi­by ro­do­wej i prze­bu­do­wy dwóch znisz­czon­ych przez po­żar rep­re­zen­ta­cyj­nych bu­dow­li miej­skich: koś­cio­ła św. Mi­ko­ła­ja i ra­tu­sza miej­skie­go, za­pi­sał się on ja­ko i­nic­ja­tor pierw­szych zna­nych nam na ziem­iach pol­skich ba­dań ar­che­olo­gicz­nych, któ­rych pro­wa­dze­nie zle­cił w daw­nym gro­dzis­ku ka­szte­lań­skim w Ry­czyn­ie pod Brze­giem.


WIDOK NA ZAMEK OD STRONY ZACHODNIEJ


P

o śred­nio­wiecz­nej prze­bu­do­wie Lud­wi­ka I za­mek aż do po­ło­wy XVI stu­le­cia nie ule­gał is­tot­nym przek­ształ­ce­niom. Zmia­ny nas­tą­pi­ły z i­ni­cja­ty­wy Fry­de­ry­ka II i je­go żo­ny Elż­bie­ty, któ­rzy za­fun­do­wa­li mu re­ne­san­so­wy gar­ni­tur uksz­tał­to­wa­ny w la­tach 1541-1560 pod nad­zo­rem uz­na­nych włos­kich ar­chi­tek­tów Ja­ku­ba i Fran­cisz­ka Par­rów. Bry­łę go­tyc­kiej wa­row­ni wkom­po­no­wa­no wów­czas w no­wo pow­sta­ły trój­skrzyd­ło­wy gmach, z o­ta­cza­ją­cymi wew­nętrz­ny dzie­dzi­niec kruż­gan­ka­mi na wzór zam­ku kró­lew­skie­go na Wa­welu o­raz bo­ga­to zdo­bio­ną po­pier­sia­mi Pias­tów Śląs­kich fa­sa­dą bra­my wjaz­do­wej, któ­rej kon­cep­cję za­czer­pnię­to z drze­wo­ry­tów Kro­ni­ki Pol­ski Ma­cie­ja Mie­cho­wi­ty. Po śmier­ci księ­cia w 1547 ro­ku je­go syn Je­rzy II zad­bał o na­le­ży­te wy­koń­cze­nie ar­chi­tek­to­nicz­ne i ar­ty­stycz­ne, co po­chło­nę­ło mu ko­lej­ne 25 lat ży­cia, przy­no­sząc o­woc w pos­ta­ci re­zy­den­cji god­nej mo­nar­chów i wio­dą­ce­go na zie­miach śląs­kich cen­trum kul­tu­ral­no-po­li­tycz­ne­go. We­dług his­to­ry­ków Je­rzy II był wśród Pias­tów jed­nym z naj­więk­szych me­ce­na­sów kul­tu­ry i sztu­ki. W ro­ku 1564 wzniósł Gim­nas­ium Il­lus­trae, zna­ko­mi­tą u­czel­nię hu­ma­nis­tycz­ną, gdzie zgro­ma­dził pierw­sze u­ni­ka­to­we książ­ki i rę­ko­pi­sy bę­dą­ce za­cząt­kiem ksią­żę­cych zbio­rów mu­ze­al­nych. Bu­do­wa dwo­ru w Strzel­nie, prze­bu­do­wa zam­ków w Niem­czy, O­ła­wie i Wo­ło­wie, czy da­ro­wiz­ny na rzecz re­mon­tów i wy­po­sa­że­nia brzes­kich świą­tyń sta­no­wi­ły wiel­kie dzie­dzic­two księ­cia Je­rze­go, któ­re po­zo­sta­wił sy­no­wi wraz z o­grom­ny­mi dłu­ga­mi bę­dą­cy­mi kon­sek­wen­cją nad­mier­nych am­bi­cji te­go wład­cy.


BRZEG XVIII-WIECZNY, RYCINY F.B. WERNHERA Z TOPOGRAPHIA SILESIAE 1744-68
ZAMEK WZNIESIONO W PÓŁNOCNO ZACHODNIEJ CZĘŚCI MIASTA, TUTAJ W PRAWYM DOLNYM ROGU


P

od ko­niec XVI stu­le­cia, zgod­nie z pa­nu­ją­cym w ar­chi­tek­tu­rze ob­ron­nej kur­sem, za­mek wraz z mias­tem os­ło­nię­to roz­leg­łym na­ry­sem bas­tio­no­wym. In­wes­tyc­ja ta pod­da­na zos­ta­ła pró­bie w ro­ku 1642, gdy w ra­mach dzia­łań woj­ny trzy­dzies­to­let­niej o­to­czy­ły je i os­trze­la­ły od­dzia­ły szwedz­kie pod do­wódz­twem gen. Tors­ten­so­na. Je­den z wy­pusz­czo­nych przez nich po­cis­ków usz­ko­dził ksią­żę­cą re­zy­den­cję, co we­dług utr­wa­lo­nej przez la­ta a­ne­gdo­ty mia­ło wy­wo­łać wiel­ką złość prze­by­wa­ją­cej w niej księż­nej Zo­fii Ka­ta­rzy­ny Po­die­brad - mał­żon­ki Je­rze­go III, któ­ra pos­ta­no­wi­ła na­pi­sać list do do­wód­cy szwedz­kiej ar­ty­le­rii żą­da­jąc w nim w i­mie­niu swo­im i dwo­ru o wstrzy­ma­nie o­fen­sy­wy; i zgod­nie z tym prze­ka­zem a­pel księż­nej o­ka­zał się sku­tecz­ny. Os­tat­nim męs­kim po­tom­kiem ro­du pias­tow­skie­go bę­dą­cym u wła­dzy był Je­rzy IV Wil­helm, któ­ry zmarł mło­do w ro­ku 1675. Przed­sta­wi­ciel­ki żeń­skiej li­nii ży­ły jesz­cze w wie­ku XVIII, jed­nak nie mia­ło to is­tot­ne­go zna­cze­nia dla przysz­łoś­ci księs­twa. To bo­wiem po­mi­mo pre­ten­sji zgła­sza­nych przez re­pre­zen­tan­tów bocz­nych li­nii Pias­tów włą­czo­ne zos­ta­ło do do­me­ny hab­sbur­skiej na za­sa­dach o­bej­mo­wa­nia ma­jąt­ku len­ni­ka przez su­we­re­na, a je­go no­wym właś­ci­cie­lem stał się re­zy­du­ją­cy na sta­łe w Wied­niu ar­cy­ksią­żę Le­o­pold I.



ZAMEK BRZESKI W 1. POŁOWIE XVIII STULECIA, RYCINY F.B. WERNHERA Z TOPOGRAPHIA SILESIAE 1744-68


Os­tat­ni pias­tow­ski ksią­żę u­ro­dził się na zam­ku w O­ła­wiew dniu 29 wrześ­nia 1660 ro­ku. Je­go mat­ką by­ła Lud­wi­ka An­hal­cka, zaś oj­cem Chris­tian, ksią­żę wo­łow­ski, któ­ry po śmier­ci Ja­na Ka­zi­mie­rza za­bie­gał bez po­wo­dze­nia o tron pol­ski. W o­so­bie Georga Wil­hel­ma po­kła­da­no na­dzie­ję na przysz­łość Śląs­ka, tym bar­dziej, że brak po­tom­stwa ze stro­ny stry­jów czy­nił go je­dy­nym spad­ko­bier­cą księstw: wo­ło­skie­go, leg­nic­kie­go o­raz brzes­kie­go. Ksią­żę zgod­nie z wo­lą oj­ca wy­cho­wy­wa­ny był w tra­dy­cji pol­skiej, jed­nak je­go e­du­kac­ja pro­wa­dzo­na by­ła we­dług o­by­cza­jo­woś­ci kal­wiń­skiej przez nie­miec­kich na­u­czy­cie­li.

Georg Wil­helm for­mal­nie rzą­dy prze­jął już w wie­ku 15 lat, co by­ło po­dyk­to­wa­ne z jed­nej stro­ny śmier­cią je­go oj­ca, a z dru­giej - nie­chę­cią sta­nów leg­nic­ko-brzes­kich do peł­nią­cej funk­cję re­gent­ki Lud­wi­ki An­halc­kiej, kry­ty­ko­wa­nej za fa­wo­ry­zo­wa­nie ka­to­lic­kiej frak­cji na dwo­rze ksią­żę­cym. O­fic­jal­na u­ro­czys­tość za­przy­się­że­nia no­weg­o wład­cy od­by­ła się w dniu 14 mar­ca 1675 ro­ku i by­ła pop­rze­dzo­na wi­zy­tą mło­de­go diu­ka na dwo­rze wie­deń­skim o­raz zło­że­niem hoł­du len­ne­go za­sia­da­ją­ce­mu na tro­nie ce­sar­skim Le­o­pol­do­wi I. Dob­rze za­po­wia­da­ją­ce się rzą­dy przer­wa­ła nie­o­cze­ki­wa­na śmierć księ­cia, któr­a do­sięg­ła go 21 lis­to­pa­da 1675. Bez­poś­red­nią przy­czy­ną zgo­nu by­ła sil­na go­rącz­ka, ja­kiej na­ba­wił się pod­czas po­lo­wa­nia, praw­do­po­dob­nie spo­wo­do­wa­na po­wi­kła­nia­mi po nie­za­le­czon­ej os­pie. We­dług tra­dy­cji śmier­tel­ną cho­ro­bą za­ra­ził go je­den z chłop­skich sy­nów ze wsi Koś­cie­rzy­ce, gdzie Georg prze­by­wał przez krót­ki czas po zas­łab­nię­ciu na ło­wach. Mó­wi­ło się, że śmierć mło­de­go wład­cy by­ła ka­rą za nad­mier­ne za­mi­ło­wa­nie do po­lo­wań i za­bi­cie os­tat­nie­go na Śląs­ku ło­sia.

Georg Wil­helm był w 29. po­ko­le­niu po­tom­kiem le­gen­dar­ne­go Pias­ta i os­tat­nim przed­sta­wi­cie­lem za­ło­żo­nej przez nie­go dy­nas­tii, któ­ra mia­ła w swej ge­ne­a­lo­gii 24 kró­lów i 123 ksią­żąt.


WYOBRAŻENIE ZAMKU PIASTOWSKIEGO W CZASACH ŚWIETNOŚCI - ELEWACJA POŁUDNIOWA, DRZEWORYT Z 2. POŁOWY XIX WIEKU


We­dług przy­ję­tej tra­dy­cji śląs­ka dy­nas­tia Pias­tów wy­wo­dzi się wprost od le­gen­dar­ne­go Pias­ta. Cza­sa­mi jed­nak ja­ko pro­to­plas­ta ro­du przy­wo­ła­ny by­wa je­go oj­ciec o i­mie­niu Chroś­cis­ko (dos­łow­nie: miot­ła, za­pew­ne na­wią­zu­ją­ce do dłu­gich wło­sów księ­cia). We­dług bar­dziej śmia­łych o­pi­nii Chroś­cis­ko by­ło przy­dom­kiem na­da­nym Po­pie­lo­wi, ko­lej­nej na wpół le­gen­dar­nej i na wpół his­to­rycz­nej pos­ta­ci zwią­za­nej bez­poś­red­nio z tra­dyc­ją wczes­no­pias­tow­ską.

Chrościsko (wg Galla Anonima) -> Piast -> Siemowit -> Lestek -> Siemomysł -> Mieszko I -> Bolesław I Chrobry -> Mieszko II Lambert -> Kazimierz I Odnowiciel -> Władysław I Herman -> Bolesław III Krzywousty -> Władysław II Wygnaniec -> Bolesław I Wysoki -> Henryk I Brodaty -> Henryk II Pobożny -> Bolesław II Rogatka -> Henryk V Brzuchaty -> Bolesław III Rozrzutny -> Ludwik I brzeski -> Henryk VII z Blizną -> Henryk IX lubiński -> Ludwik III lubiński -> Jan I lubiński -> Fryderyk I legnicki -> Fryderyk II legnicki -> Jerzy II brzeski -> Joachim Fryderyk legnicko-brzeski -> Jan Chrystian brzeski -> Chrystian legnicki -> Jerzy Wilhelm


OSTRZELANIE MIASTA PRZEZ ARTYLERIĘ PRUSKĄ W 1742, RYCINA F.B. WERNHERA Z TOPOGRAPHIA SILESIAE 1744-68


P

o przej­ściu pod pa­no­wa­nie hab­sbur­skie za­mek, peł­nią­cy od­tąd funk­cje ad­mi­nis­tra­cyj­ne dla ce­sar­skich u­rzęd­ni­ków, za­czął po­pa­dać w co­raz więk­sze za­nied­ba­nie i u­le­gał stop­nio­wej de­gra­da­cji. Kres je­go świet­noś­ci przy­nios­ła woj­na aus­triac­ko-prus­ka i znisz­cze­nie go w wy­ni­ku bom­bar­do­wa­nia przez prus­ką ar­ty­ler­ię. W ru­inę posz­ły wszys­tkie da­chy, wie­że i gór­ne kon­dyg­nac­je skrzy­deł zam­ko­wych, a tak­że a­żu­ro­we kruż­gan­ki o­ta­cza­ją­ce wew­nęt­rzny dzie­dzi­niec. Szczęś­li­wie o­ca­lał bu­dy­nek bram­ny o­raz kil­ka sal w dol­nej kon­dyg­na­cji skrzyd­ła wschod­nie­go, któ­re dziś za­wie­ra­ją w so­bie je­dy­ny na zam­ku ory­gi­nal­ny wys­trój ar­chi­tek­to­nic­zny. Na mo­cy po­ko­ju pod­pi­sa­ne­go w 1742 ro­ku Brzeg włą­czo­ny zos­tał w gra­ni­ce Pań­stwa Prus­kie­go. Wy­wie­zio­no wów­czas do Ber­li­na po­zo­sta­łoś­ci cen­ne­go wy­po­sa­żen­ia, któ­re nie u­leg­ło znisz­cze­niu pod­czas os­trza­łu lub nie zos­ta­ło roz­szab­ro­wa­ne przez woj­ska o­ku­pa­cyj­ne. Daw­ną re­zy­den­cję pod­da­no jed­nak tyl­ko po­bież­nym pra­com re­mon­to­wym, a nas­tęp­nie u­rzą­dzo­no w niej kar­czmę o­raz woj­sko­we ma­ga­zy­ny żyw­nośc­i. Stan ta­ki fun­kcjo­no­wał aż do lat 20. XX wie­ku, kie­dy z lo­kal­nej ini­cja­ty­wy część par­te­ro­wą za­a­dap­to­wa­no na nie­wiel­kie Mu­ze­um Miej­skie.


WIDOK Z PLACU ZAMKOWEGO NA DAWNĄ REZYDENCJĘ PIASTÓW, 1835




ZABYTKI W BRZEGU SZLĄSKIM

[...] Z bu­dyn­ków miesz­czą­cych się w tem­że mieś­cie, za­mek prze­de­wszyst­kiem za­słu­gu­je na u­wa­gę. Ze wspa­nia­łoś­ci te­go do­mu ksią­żę­ce­go, któ­re­mu nieg­dyś ża­den in­ny w ca­łym kra­ju szląs­kim nie zrów­nał, ma­ło co dosz­ło do cza­sów na­szych. Od chwi­li wy­gaś­nie­nia ro­du, któ­ry tu świet­nie pa­no­wał, i prze­mie­nie­nia mias­ta na mias­tecz­ko pro­winc­jo­nal­ne ani ce­sa­rze aus­triac­cy, ani kró­lo­wie prus­cy, pod wła­dzę któ­rych Brzeg dos­tał się póź­niej, b­ynajm­niej nie myś­le­li o na­praw­ie gma­chu pop­rzed­ni­ków swo­ich, a Fry­de­ryk Wiel­ki po za­ję­ciu pro­win­cji obró­cił za­mek na spich­lerz.

[...] Przes­tę­pu­ją­ce­mu próg por­ty­ku, a wcho­dzą­ce­mu na pod­wó­rze smut­ny przed­sta­wia się ob­raz znisz­cze­nia: li­che bu­dyn­ki dre­wnia­ne zaj­mu­ją miej­sce, gdzie daw­niej wzno­si­ły się pysz­ne ga­ler­ie. Naj­mniej usz­ko­dzo­ną jest tyl­na stro­na por­ty­ku, po­cho­dzą­ca z ro­ku 1551. Po obu stro­nach łu­ku bra­mo­we­go, śmia­ło a wdzięcz­nie za­gię­te­go, wi­dać her­by Leg­ni­cy i Brze­gu, ko­lo­ra­mi pok­ry­te, tu­dzież heł­my, saj­da­ki i in­ne przy­bo­ry wo­jen­ne pięk­nej ro­bo­ty. Pot­rój­nych ga­le­rii o­ka­la­ją­cych pod­wó­rzec ani śla­du już nie ma, ale na dru­gim i trze­cim pięt­rze znać jesz­cze drzwi i ok­na oz­do­bio­ne słup­ka­mi, łba­mi itp., dziś za­mu­ro­wa­ne. Nad scho­da­mi mar­mu­ro­wy­mi, wio­dą­cy­mi na pierw­szą ga­ler­ię, ster­czą gło­wy czte­rech ce­sa­rzy rzym­skich w płas­ko­rzeź­bie, a po le­wej ich stro­nie sześć in­nych głów, mię­dzy któ­ry­mi są i ko­bie­ce. Na ścia­nie po­ka­zu­ją się sła­be śla­dy ob­ra­zu przed­sta­wia­ją­ce­go po­lo­wa­nie na dzi­ka.

[...] Za­chod­nia stro­na zam­ku, skła­da­ją­ca się z jed­ne­go tyl­ko pięt­ra, po bo­kach wie­ży­ca­mi os­ło­nio­na, zu­peł­nie jest znisz­czo­ną, trzy in­ne zaś, trzech­pięt­ro­we, do­tąd jesz­cze sto­ją. Stro­na po­łud­nio­wa w 1801 do pierw­sze­go pięt­ra zgo­rza­ła, wyż­sza jej część za­tem jest no­wa. Ca­ły bu­dy­nek, dziś pok­ry­ty pros­tym da­chem ceg­la­nym, słu­ży za spich­lerz, w dol­nym więc chy­ba pięt­rze po­zo­sta­ło nie­co z daw­ne­go u­rzą­dze­nia [...].

Jan Mikołaj Fritz, Tygodnik Ilustrowany nr 78, 1861




ZAMEK NA POCZTÓWKACH Z POCZĄTKU XX WIEKU
FOTOGRAFIA UMIESZCZONA WYŻEJ PRZEDSTAWIA DZIEDZINIEC PRZED REKONSTRUKCJĄ ARKADOWYCH KRUŻGANKÓW


D

ru­ga woj­na świa­to­wa nie spo­wo­do­wa­ła więk­szych znisz­czeń i tak już moc­no za­nied­ba­nej bu­dow­li. Wraz z prze­ję­ciem Śląs­ka przez ad­mi­nis­tra­cję pol­ską i włą­cze­niu go w ob­ręb tak zwa­nych Ziem Od­zys­ka­nych pod­ję­to i­ni­cja­ty­wę pod­kreś­le­nia hi­sto­rycz­nej pol­sko­ści re­gio­nu, co stwo­rzy­ło wiel­ką szan­sę dla zam­ku ja­ko os­toi tra­dy­cji pias­tow­skiej na tych te­re­nach. Po­cząw­szy od ro­ku 1966 aż do po­łow­y lat 90. pro­wa­dzo­no grun­tow­ną re­kon­struk­cję ele­wa­cji i wnętrz zam­ko­wych po­myśl­nie za­koń­czo­ną od­two­rze­niem ich for­my i wy­po­sa­że­nia w sta­nie zbli­żo­nym do ist­nie­ją­ce­go w cza­sach roz­kwi­tu dwo­ru ksią­żę­ce­go. W ra­mach re­a­li­zo­wa­nych prac zre­kon­stru­o­wa­no rów­nież trój­kon­dy­gna­cyj­ne kruż­gan­ki o­ka­la­ją­ce dzie­dzi­niec, część oz­dob­nych por­ta­li o­kien­nych i drzwio­wych, a tak­że e­le­men­ty re­ne­san­so­we­go wys­tro­ju wnętrz. Od pod­staw u­rzą­dzo­no og­ro­dy zam­ko­we na­da­jąc im cha­rak­ter za­ło­że­nia ty­pu włos­kie­go. Od­bu­do­wa­ny za­mek stał się sie­dzi­bą Mu­ze­um Pias­tów Śląs­kich, któ­re jest jedy­ną w Pol­sce ins­ty­tuc­ją kom­plek­so­wo zaj­mu­ją­cą się prob­le­ma­ty­ką tej dy­nas­tii o­raz tra­dyc­ja­mi pias­tow­ski­mi na his­to­rycz­nym ob­sza­rze Zie­mi Śląs­kiej.


ZAMEK OD STRONY PARKU, STAN WSPÓŁCZESNY


ARCHITEKTURA


W

spół­czes­ny wy­gląd zam­ku jest re­zul­ta­tem wie­lo­let­nich prac re­kon­struk­cyj­nych i na­wią­zu­je do for­my re­ne­san­so­wej re­zy­den­cji z koń­ca XVI wie­ku. Szcze­gó­ły pier­wot­nej ar­chi­tek­tu­ry wa­row­ni po­zo­sta­ją niez­na­ne, na­to­miast dość łat­wo moż­na wy­o­dręb­nić śred­nio­wiecz­ne e­le­men­ty ar­chi­tek­to­nicz­ne pow­sta­łe w wy­ni­ku roz­bu­do­wy zam­ku przez Lud­wi­ka I pod ko­niec XIV stu­le­cia. Na­le­ży do nich prze­de wszys­tkim go­tyc­ka ko­le­gia­ta zam­ko­wa św. Jad­wi­gi sta­no­wią­ca po­łud­nio­wy na­roż­nik czwo­ro­bocz­ne­go za­ło­że­nia, pros­to­kąt­na wie­ża, zwa­na Wie­żą Lwów, oraz dom miesz­kal­ny, któ­re­go po­zos­ta­łoś­ci wkom­po­no­wa­ne zos­ta­ły w za­bu­do­wa­nia skrzyd­ła wschod­nie­go. Sty­lis­tycz­ny ob­raz re­zy­den­cji zmie­nił się dia­met­ral­nie w nas­tęp­stwie prze­bu­do­wy zre­a­li­zo­wa­nej w po­ło­wie XVI wie­ku z i­ni­cja­ty­wy Fry­de­ry­ka II. Uk­ształ­to­wa­ny zos­tał wte­dy zwar­ty, czte­ro­skrzyd­łow­y kom­pleks o­ta­cza­ją­cy roz­leg­ły plac cen­tral­ny oz­do­bio­ny trzy­kon­dyg­na­cyj­ny­mi ko­lum­no­wy­mi kruż­gan­ka­mi. Za­o­pat­rzo­ny w ob­fi­tą de­ko­rac­ję rzeź­biar­ską i ma­lar­ską e­le­wa­cji ścian zam­ko­wych dzie­dzi­niec, a tak­że bo­ga­ta de­ko­rac­ja sztu­ka­tor­ska por­ta­lu bram­ne­go i wnętrz zam­kow­ych sta­now­ią jed­no z naj­wspa­nial­szych dzieł śląs­kiej ar­chi­tek­tu­ry re­ne­san­so­wej, po­dzi­wia­ne już przez współ­czes­nych. Uz­na­nie dla bu­dow­ni­czych do­mu ksią­żę­ce­go, bra­ci Fran­cisz­ka i Ja­ku­ba Par­rów, prze­ło­ży­ło się póź­niej na in­trat­ne i pres­ti­żo­we zle­ce­nia, wśród któ­rych war­to wy­mie­nić mo­der­ni­zac­ję zam­ku kró­lew­skie­go w War­sza­wie czy nadz­ór nad bu­do­wą kró­lew­skiej re­zy­den­cji w szwedz­kiej Up­psa­li.


DZIEDZINIEC ZAMKU Z TRZECH STRON OTOCZONY JEST ZREKONSTRUOWANYMI PO WOJNIE ARKADAMI


N

aj­cen­niej­szym e­le­men­tem ar­chi­tek­tu­ry zam­ku po­zo­sta­je o­par­ty na mo­ty­wie rzym­ski­ego łu­ku trium­fal­ne­go bu­dy­nek bram­ny, któ­re­go ele­ganc­ko zdob­io­na fa­sa­da, o­bok kap­li­cy Zyg­mun­tow­skiej na Wa­we­lu, na­le­ży do naj­wspa­nial­szych w Pol­sce przyk­ła­dów re­ne­san­so­wej sztu­ki rzeź­biar­skiej. Przed­sta­wia o­na wy­ko­na­ne z pias­kow­ca zło­to­ryj­skie­go na­tu­ral­nej wiel­koś­ci po­są­gi Je­rze­go II i je­go żo­ny Bar­ba­ry Bran­den­bur­skiej wraz z to­wa­rzy­szą­cy­mi im kar­tu­sza­mi ro­do­wy­mi pod­trzy­my­wa­ny­mi przez dwie pa­ry gierm­ków. Nad pa­rą ksią­żę­cą w dwóch rzę­dach u­miesz­czo­no po­pier­sia an­te­na­tów bu­dow­ni­cze­go zam­ku: w gór­nym rzę­dzie dwu­nas­tu wład­ców kró­lest­wa pol­skie­go od cza­sów po­gań­skich do roz­bi­cia dziel­ni­co­we­go, to jest od le­gen­dar­ne­go Pias­ta do Bo­les­ła­wa Wy­so­kie­go, w dol­nym zaś - dwu­nas­tu ksią­żąt śląs­kich na­le­żą­cych do gro­na bez­poś­red­nich pro­to­plas­tów Je­rze­go po­cząw­szy od Hen­ry­ka Bro­da­te­go, a koń­cząc na oj­cu fun­da­to­ra - Fry­de­ry­ku II. Poś­rod­ku wień­czą­cej ba­lus­tra­dy za­in­sta­lo­wa­no wiel­ki kar­tusz z god­ła­mi her­bo­wy­mi Kró­lest­wa Pol­skie­go sta­no­wią­cy przyk­ład ma­ni­fes­ta­cji przez księ­cia Je­rze­go II sym­pa­tii do sły­ną­ce­go ze swo­bód o­by­cza­jo­wych pań­stwa Ja­giel­lo­nów.




PORTAL BRAMNY NA POCZĄTKU XX STULECIA I WSPÓŁCZEŚNIE,
NA FOTOGRAFII PONIŻEJ NATURALNEJ WIELKOŚCI PŁASKORZEŹBY KSIĘCIA JERZEGO II I JEGO MAŁŻONKI BARBARY


D

o zam­ku od po­łud­nia przy­le­ga go­tyc­ki koś­ciół ko­le­giac­ki pw. św. Jad­wi­gi peł­nią­cy przez blis­ko trzy stu­le­cia funk­cję świą­ty­ni dwor­skiej ja­ko miej­sca kul­tu pat­ron­ki Śląs­ka o­raz przes­trze­ni dla waż­nych ksią­żę­cych u­ro­czys­toś­ci ro­dzin­nych. Po­cząw­szy od XVI wie­ku cho­wa­no tu zmar­łych ksią­żąt i ich naj­bliż­szych, łącz­nie co najm­niej 43 przed­sta­wi­cie­li dy­nas­tii brzes­ko-leg­nic­kiej, co czy­ni koś­ciół naj­więk­szą ne­kro­pol­ią Pias­tow­ską w Pol­sce. Choć część naj­star­szych, wy­ko­na­nych jesz­cze z drew­na mo­gił nie za­cho­wa­ło się do cza­sów współ­czes­nych, to wciąż po­dzi­wiać mo­że­my kil­ka­naś­cie mie­dzia­nych lub cy­no­wych sar­ko­fa­gów za­bez­pie­czo­nych i eks­po­no­wa­nych o­bec­nie w piw­ni­cach zam­ko­wych wraz z pły­ta­mi e­pi­ta­fij­ny­mi o­raz in­ny­mi ob­iek­ta­mi sztu­ki se­pul­kral­nej.




WSPÓŁCZESNY PLAN ZAMKU W BRZEGU: 1. PRZEJAZD BRAMY Z GALERIĄ PIASTÓW SLĄSKICH, 2. KOŚCIÓŁ ŚW. JADWIGI, 3. WIEŻA LWÓW,
4. SKRZYDŁO POŁUDNIOWE, 5. SKRZYDŁO WSCHODNIE 6. SKRZYDŁO ZACHODNIE, 7. KURTYNOWY MUR PÓŁNOCNY Z LAPIDARIUM,
8. ARKADOWE KRUŻGANKI, 9. DZIEDZINIEC WEWNĘTRZNY


STAN OBECNY


N

aj­star­szy­mi e­le­men­ta­mi zes­po­łu zam­ko­we­go po­zo­sta­je czwo­ro­bocz­na wie­ża zwa­na Wie­żą Lwów, go­tyc­ka ko­le­gia­ta św. Jad­wi­gi, a tak­że część skrzyd­ła wschod­nie­go z o­ry­gi­nal­nym wys­tro­jem ar­chi­tek­to­nicz­nym kil­ku na­kry­tych skle­pie­nia­mi zwier­ciad­la­ny­mi i bo­ga­ty­mi de­ko­rac­ja­mi stiu­ko­wy­mi p­omiesz­czeń w je­go dol­nej kon­dyg­na­cji. W jed­nej z sal za­cho­wa­ło się po­cho­dzą­ce z 1584 ro­ku re­ne­san­so­we ma­lo­wid­ło ścien­ne przed­sta­wia­ją­ce w for­mie drze­wa ge­ne­a­lo­gicz­ne­go wi­ze­run­ki księ­cia Je­rze­go II, je­go żo­ny o­raz ich có­rek i sy­nów z żo­na­mi. W zam­ku funk­cjo­nu­je Mu­ze­um Pias­tów Śląs­kich sta­no­wią­ce sym­bo­licz­ną spuś­ciz­nę po za­ło­żo­nym przez Je­rze­go II i roz­wi­ja­nym przez je­go nas­tęp­ców ga­bi­ne­cie o­so­bli­woś­ci, gro­ma­dzą­cym o­neg­daj zbio­ry przy­rod­ni­cze, czasz­ki ludz­kie, rę­ko­pi­sy i dzie­ła sztu­ki. Ko­lek­cje te nie za­cho­wa­ły się - z daw­ne­go sor­ty­men­tu dziś w Brze­gu po­zo­sta­je już tyl­ko frag­ment XVI-wiecz­nej bib­lio­te­ki gim­naz­jal­nej. O­bec­nie wyz­nacz­ni­kiem me­ry­to­rycz­nej dzia­łal­noś­ci tej pla­ców­ki po­zo­sta­je prob­le­ma­ty­ka pias­tow­ska i dzie­je ar­che­o­lo­gicz­ne oraz his­to­rycz­ne Zie­mi Brzes­kiej. Naj­cen­niej­szą je­go częś­cią jest nie­wąt­pli­wie ot­war­ta w 2004 ro­ku wys­ta­wa Me­mo­ria­e Pia­sto­rum Prin­ci­pum Si­le­sia­e, na któ­rej pre­zen­to­wa­ne są po­cho­dzą­ce z XVI-XVII wie­ku sar­ko­fa­gi Pias­tów leg­nic­ko-brzes­kich oraz ko­pie dwu­dzie­stu śred­nio­wiecz­nych nag­rob­ków Pias­tów śląs­kich. Rzad­ki i cen­ny ze wzglę­du na swo­ją u­ni­kal­ność ko­lek­cjo­ner­ską i war­toś­ci ar­ty­stycz­ne jest pre­zen­to­wa­ny tu­taj zbiór me­da­li Pias­tów brzes­ko-leg­nic­kich z XVI-XVII stu­le­cia, a tak­że ko­lek­cja rzeź­by sak­ral­nej i śląs­ka i­ko­no­graf­ia por­tre­to­wa. Od­bu­do­wa­ne wnęt­rza zam­ko­we są rów­nież miej­scem pre­zen­ta­cji in­nych wys­taw o­bej­mu­ją­cych te­ma­ty­ką dzie­je mias­ta i re­gio­nu, śred­nio­wiecz­ną sztu­kę, sta­ro­dru­ki, ma­lar­stwo czy pot­wier­dza­ją­ce spuś­ciz­nę ma­ter­ial­ną re­gio­nal­ia.


Muzeum Piastów Śląskich
Plac Zamkowy 1, 49-300 Brzeg
tel. (77) 416 32 57
sekretariat(at)zamek.brzeg.pl

Godziny otwarcia / Cennik


IMG src= IMG src=
IMG src= IMG src=

NA DZIEDZIŃCU ZAMKOWYM




DOJAZD



Najbliższe parkingi: Plac Zamkowy, ul. Oławska.


LITERATURA


1. A. Będkowska-Karmelita: Przewodnik po Ziemi Opolskiej, Alkazar 2008
2. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
3. P. Kozerski: Śląski Wawel, Wydawnictwo MS
4. J. Lamparska: Zamkowe tajemnice, Asia-Press 2009
5. M. Perzyński: Dolny Śląsk - kraina zamków, katedr i wulkanów, WDW 2007
6. M. Perzyński: Zamki, twierdze i pałace Dolnego Śląska i Opolszczyzny, WDW 2006
7. A. Techmańska, M. Młynarska: Brzeg - stolica śląskich Piastów, Wydawnictwo MS 2006


RENESANSOWA BRAMA WJAZDOWA W ELEWACJI POŁUDNIOWEJ, OD ZACHODU PRZYLEGA DO NIEJ GOTYCKA KOLEGIATA ŚW. JADWIGI


W pobliżu:
Oława - zamek książęcy z XVIIw., przebudowany, 15 km
Kantorowice - zamek myśliwski z XVIw., przebudowany, 18 km
Karłowice - zamek rycerski z XIVw., przebudowany, 20 km




WARTO ZOBACZYĆ:



IMG src=

U­kry­te w przy­le­ga­ją­cym do zam­ku od pół­no­cy par­ku po­zos­ta­łoś­ci re­ne­san­so­wych for­ty­fi­ka­cji miejs­kich w pos­ta­ci Bra­my Od­rzań­skiej. Jest to bu­dow­la wy­ko­na­na z pias­kow­ca, w kształ­cie łu­ku trium­fal­ne­go o pół­ko­lis­tej, bo­nio­wa­nej ar­chi­wol­cie z her­bem Brze­gu trzy­ma­nym przez a­nio­ła. Pier­wot­nie sta­ła o­na przy bas­tio­nie bro­nią­cym za­mek od stro­ny Od­ry; do par­ku prze­nie­sio­no ją pod ko­niec XIX stu­le­cia.


IMG src=

Stojący w są­siedz­twie zam­ku ba­ro­ko­wy koś­ciół pw. św. Krzy­ża wznie­sio­ny przez je­zu­i­tów w la­tach 1734-39 na miej­scu zbu­rzo­ne­go w 1545 klasz­to­ru i koś­cio­ła do­mi­ni­ka­nów. Jest to bu­dow­la jed­no­na­wo­wa, skle­pio­na ko­leb­ko­wo, z bo­ga­tym póź­no­ba­ro­ko­wym wys­tro­jem. Wew­nątrz przy­ku­wa u­wa­gę pie­ta z pos­ta­cią Mat­ki Bos­kiej wy­po­sa­żo­nej w ludz­kie wło­sy.


IMG src=

Na­le­żą­cy do gro­na naj­o­ka­zal­szych go­tyc­kich ba­zy­lik na Śląs­ku koś­ciół pw. św. Mi­ko­ła­ja zbu­do­wa­ny na prze­ło­mie XIV/XV stu­le­cia i od­bu­do­wa­ny po znisz­cze­niach os­tat­niej woj­ny. Smuk­łoś­ci na­da­je mu wąs­ka i wy­so­ka na 30 met­rów na­wa głów­na poz­ba­wio­na wew­nątrz ba­ro­ko­wych oz­dób, przez co spraw­ia wra­że­nie nad wy­raz jed­no­li­tej sty­lis­tycz­nie.


IMG src=

W po­ło­wie dro­gi z zam­ku do koś­cio­ła pw. św. Mi­ko­ła­ja Ry­nek Głów­ny z re­ne­san­so­wym ra­tu­szem zbu­do­wa­nym przez Ja­ku­ba Par­ra w cza­sach naj­więk­szej świet­noś­ci mias­ta. Słyn­ny ar­chi­tekt, za­chę­co­ny przez brzes­ką ra­dę miej­ską wy­so­kim wy­na­gro­dzen­iem, dla te­go zle­ce­nia po­rzu­cił po­dob­no pra­ce przy mo­der­ni­za­cji zam­ku kró­lew­skie­go w War­sza­wie.




STRONA GŁÓWNA

tekst: 2017
fotografie: 2012
© Jacek Bednarek