WIEŻA KSIĄŻĘCA W SIEDLĘCINIE

asywna sylweta gotyckiej wieży w niewielkim Siedlęcinie na stałe już wpisała się w krajobraz architektury obronnej Dolnego Śląska, ze względu na swe rozmiary i stan zachowania stając się jednym z jego rozpoznawalnych elementów. Pomimo udowodnionego związku z książętami świdnicko-jaworskimi ten donżonowy zamek bardzo często występuje w opisach jako inicjatywa rodów rycerskich, co nie jest zgodne z prawdą. Jego fundatorem i pierwszym właścicielem był bowiem książę Henryk I Jaworski, który wystawił ów obiekt po roku 1313 w pobliżu ważnego szlaku handlowego biegnącego z Jeleniej Góry do Wlenia i Lwówka. Zapewne po śmierci Henryka wieża wraz z folwarkiem przeszła na własność Bolka II i jego żony Agnieszki, a następnie w trakcie sukcesji księżnej w latach 1368-1392 została zakupiona przez Jenchina von Redern i dopiero wtedy stała się rezydencją szlachecką.

REKONSTRUKCJA WIEŻY NA MALOWIDLE W DAWNEJ OFICYNIE

o 1400 właścicielem Siedlęcina był Hans von Redern i jego następcy, siedzący we wsi do połowy XV wieku. Później należała ona m.in. do rodów: von Schellendorf, Wesin, Zedlitz, Nimptsch i von Stiller. W międzyczasie, około roku 1575 w nieznanych okolicznościach wieża uszkodzona została przez pożar i wkrótce naprawiona ze zmianami w formie oraz funkcji użytkowej niektórych jej elementów: wykuto nowe okna, zamurowano blanki na najwyższej kondygnacji, a całość przekryto nowym dachem. W roku 1732 dobra siedlęcińskie przeszły na własność rodu von Schaffgotsch i w jego rękach pozostały aż do 1945. Sama wieża przestała pełnić funkcje mieszkalne jeszcze w XVIII wieku, gdy zburzono przylegający doń mur i włączono w kompleks zabudowań dworskich, w nowej konfiguracji rezerwując dla niej mało zaszczytną rolę folwarcznego spichrza. Około roku 1840 rozebrano pozostałości średniowiecznego muru, a niedługo potem rozpoczęto pierwsze drobne prace konserwatorskie, zintensyfikowane po sensacyjnym odkryciu w latach 80. XIX wieku przez inspektora podatkowego z Jeleniej Góry W. Klose unikalnych fresków o tematyce świeckiej zdobiących ściany pomieszczenia trzeciej kondygnacji. Pomimo tego odkrycia budowla nie stanowiła wówczas jeszcze atrakcji turystycznej, o czym świadczą relacje prasowe z pobytu we wsi księżnej Charlotte v. Sachsen-Meiningen. W 1899 roku pisano, że księżna odwiedziła lokalną parafię ewangelicką i przekazała na jej potrzeby podarunki - w relacji tej o gotyckiej wieży nie ma najmniejszej nawet wzmianki.

OSTROŁUKOWY ORYGINALNY
PORTAL WEJŚCIOWY

FASADA ZACHODNIA WIEŻY

POCZTÓWKA Z LAT 30. XX WIEKU

odczas drugiej wojny światowej obiekt wykorzystywany był jako magazyn zbiorów wrocławskiego Muzeum Rzemiosła i Starożytności oraz Instytutu Botanicznego UW, a także cennych druków i rękopisów przeniesionych tutaj z biblioteki von Schaffgotschów w Cieplicach. Latem 1945 zbiory te wywieziono do muzeów w Polsce Centralnej i Wrocławiu, we wieży zaś ulokowano szpital polowy. Na początku lat 50. budowlę wraz przylegającymi do niej obiektami dworskimi przejął PGR, który w zabytkowej oficynie urządził mieszkania dla swych pracowników, natomiast wieżą zaopiekowało się PTTK. Po upadku starego reżimu jej właścicielem został Urząd Gminy Jeżów Sudecki, wówczas też zawiązało się Towarzystwo Przyjaciół Siedlęcina z ambitnym celem stworzenia tutaj Euroregionalnego Ośrodka Kultury Dworskiej i Rycerskiej. Owa idea zgasła błyskawicznie wraz ze zdławieniem groźnego pożaru wieży będącego rezultatem braku wyobraźni organizatora Festiwalu Pieśni Dworskiej, który odbył się w Siedlęcinie jesienią 1998, i na którym ów rzutki organizator podjął dramatyczną w skutkach próbę rozpalenia ogniska w kominku na jednej z dolnych kondygnacji. W marcu 1999 budowla trafiła do rąk inwestora z Pomorza; ten jednak szybko się jej pozbył na rzez Fundacji "Zamek Chudów", sprawnie zarządzającej tym miejscem od roku 2001.

RYC. R. DRESCHER, 1885

POCZTÓWKA Z 1938

I KOLEJNA FOTOGRAFIA Z 1. POŁOWY XX STULECIA

ieża w Siedlęcinie z uwagi na dość nisko umieszczone wejście i względnie dostępną lokalizację stanowi wyjątek od rozwiązań szeroko stosowanych w średniowiecznych donżonach, w których obronność przekładano nad wygodę mieszkańców, choć i tutaj spora grubość murów, wyniosła bryła oraz osłonięty krenelażem poziom obronny świadczy o jej przystosowaniu do obrony pasywnej. Wieżę zbudowano na niewielkim, sztucznie usypanym kopcu i otoczono zasilaną z pobliskiego cieku fosą oraz czterometrowym murem z gankiem obronnym otaczającym budowlę od strony zachodniej, północnej i wschodniej. Wzniesiono ją z kamienia łamanego na planie prostokąta o wymiarach około 15x22 metry i wysokości 19 metrów (bez dachu), przy czym grubość murów wynosi około 2, a w przyziemiu prawie 3 metry. Początkowo był to gmach czterokondygnacyjny z dodatkową kondygnacją w postaci osłoniętej blankami platformy obronnej, przekształconej po 1575 roku w piętro mieszkalne. Wejście do wieży prowadziło przez ostrołukowy portal w kondygnacji przyziemia. W XVIII stuleciu od południa dostawiono do niej oficynę i częściowo zasypano fosę, formując w ten sposób niewielki dziedziniec.

WIEŻA W SIEDLĘCINIE - PLAN PARTERU

oszczególne kondygnacje wieży, z wyjątkiem pochodzących z okresu późniejszego piwnic, rozdzielone są od siebie drewnianymi belkowymi stropami, a komunikację między nimi zapewniają wewnętrzne proste schody. Jej rozplanowanie jest znamienne dla średniowiecznej tradycji architektury militarnej kultywującej układ: gospodarczo-usługowy parter, 2-3 kondygnacje mieszkalne i górny poziom obronny. Parter w wieży siedlęcińskiej pierwotnie pozbawiony był okien i składał się z dwóch komór dzielonych murowaną ścianą. Wyższe trzy piętra, zagospodarowane za pomocą drewnianych ścian działowych, miały już charakter mieszkalny, a środkowe - zdecydowanie reprezentacyjny. Na pierwszym piętrze postawiono kominek, którego palenisko oraz okap umieszczono w sieni, komora grzejna zaś znajdowała się w jednej z izb, co zapewniało ogrzewanie tej izby bez konieczności rozpalania w niej ognia i wpuszczania doń dymu. Drugie piętro podzielone było na trzy pomieszczenia: świetlicę oraz dwie izby, przy czym co najmniej jedna z nich stanowiła wyłożoną wewnątrz drewnem tzw. "ciepłą izbę". Reprezentacyjne funkcje pełniła świetlica, która była miejscem spotkań, uczt i pokojem gościnnym, przechowywano w niej również broń jako atrybut stanu rycerskiego lub na wypadek ataku. Komnatę tą wyposażono w większe okna z kamieniarką o trójlistnych prześwitach i szerokimi wnękami z miejscami do siedzenia, tzw. sediliami, oraz ozdobiono ściennymi malowidłami wykonanymi w technice al secco, obrazującymi sceny o tematyce rycerskiej. Każde z pomieszczeń na tej kondygnacji posiadało swój własny wykusz ustępowy podwieszany na konsolach, ponadto jedną z izb zaopatrzono w kamienną piscinę lub drewnianą rynienkę do wylewania nieczystości. Budowlę wieńczyła kondygnacja bojowa osłonięta przez blanki o szerokości około 2 metrów. Po 1575 w przestrzeń między blankami wstawiono okna, a całość nakryto czterospadowym dachem.

SCHODY I KOMINEK W SALI 2. KONDYGNACJI

WYSTAWA DAMSKICH STROJÓW HISTORYCZNYCH
NA 4. KONDYGNACJI

ieża mieszkalna w Siedlęcinie to najwspanialsza, najlepiej zachowana budowla tego typu w naszym kraju i jedna z najciekawszych w tej części Europy. O jej niezwykłości decydują przede wszystkim unikatowe polichromie (o tym później), choć nie tylko - obiekt ten zaledwie raz w całej swej historii poddany został przeróbce, w znacznym więc stopniu przedstawia formę narzuconą mu pierwotnie około 700 lat temu. Po wielu latach zaniedbań zabytek znalazł wreszcie godnego gospodarza, starającego się przywrócić mu dawny urok i stworzyć w jego wnętrzach miejsce pełne autentycznego historyzmu. Od 2001 właścicielem budowli jest Fundacja "Zamek Chudów", która urządziła w niej niewielkie muzeum z główną atrakcją w postaci malowideł ściennych o tematyce arturiańskiej zdobiących salę na trzeciej kondygnacji i wspaniale harmonizującej z nimi sączącej się z cicha muzyki wieków dawnych. Połączenie takie komponuje klimat, jakiego nie spotkacie na żadnym innym polskim zamku. Niestety bliskie otoczenie wieży nie ma w sobie nic ze Średniowiecza. Od południa przywarł do niej brzydki budynek oficyny, nieszczęśliwie wpisany do rejestru zabytków, co wyklucza ewentualną rozbiórkę. Dalej jest jeszcze gorzej: ruiny baraków, rdzewiejące hangary, puste magazyny i gryząca w oczy bieda to współczesna rzeczywistość siedlęcińska, która - miejmy nadzieję - z czasem i tu odejdzie w niebyt.

Wieża książęca w Siedlęcinie
ul. Długa 21, Siedlęcin
58-508 Jelenia Góra
tel. (075) 713 75 97
e-mail: siedlecin@zamekchudow.pl
otwarta codziennie w godz. 10-18
od listopada do kwietnia w godz. 10-16
bilet wstępu kosztuje 4 zł normalny i 2 zł ulgowy
opłata za przewodnika 2 zł
(informacje z 2009 roku)

OD POŁUDNIA DO WIEŻY PRZYLEGA ZESPÓŁ
OPUSZCZONYCH BUDYNKÓW FOLWARCZNYCH

WEJŚCIE PROWADZI PRZEZ OFICYNĘ, PRZY KTÓREJ ZORGANIZOWANO NIEWIELKI PARKING

ajwiększą atrakcję wieży stanowią polichromie zdobiące ściany świetlicy na trzeciej kondygnacji. Są to najstarsze w Polsce sceny ścienne o tematyce świeckiej i jedyne w Europie średniowieczne malowidła ukazujące historię jednego spośród rycerzy Okrągłego Stołu - Sir Lancelota z Jeziora. Powstały one przypuszczalnie z inicjatywy księcia Henryka I Jaworskiego w latach 1345-46 w technice mokrego fresku al secco, wykonanej ręką mistrza pochodzącego zapewne z północno-wschodniej Szwajcarii. Polichromie te zajmują głównie południową i zachodnią ścianę wieży, a ich łączna powierzchnia wynosi 33 m2. Oprócz scen o tematyce arturiańskiej w sali tej znajdują się również datowane na rok ok. 1370 nigdy nie ukończone malowidła z herbami Redern i Zedlitz, a także pochodzące z okresu późniejszego szkice pod schodami przedstawiające konnego rycerza z tarczą i kopią, w hełmie z klejnotem rodziny von Redern.

ŚREDNIOWIECZNE WNĘKI Z SEDILIAMI - ROMANTYCZNE
MIEJSCE DLA RYCERZA I JEGO DAMY

ŚW. KRZYSZTOF W CENTRALNEJ CZĘŚCI
POŁUDNIOWEJ POLICHROMII

wierzchnią część kompozycji na ścianie południowej stanowi okazały wizerunek św. Krzysztofa - patrona dobrej śmierci, symbolizującego bezsprzeczną wierność wiarze chrześcijańskiej, która cechować powinna każdego rycerza. Po jego lewej stronie naniesiono przedstawienie dwóch par - małżeńskiej i grzesznej. Cykl scen rozwinięty po prawej w dwóch poziomach ukazuje legendę najsławniejszego rycerza Okrągłego Stołu - Lancelota z Jeziora, a w zasadzie dwa najważniejsze momenty jego życia: początek chwały i upadek. Pierwszy to wyprawa z kuzynem Lionelem, podczas której ma udowodnić, że zasłużył na miano rycerza. Widzimy tutaj złego rycerza Tarquyna biorącego do niewoli trzech paladynów, a następnie walczącego z obudzonym Lionelem i na końcu pojedynek Lancelota i Tarquyna zakończony śmiercią tego ostatniego. Wątek drugi to historia grzesznej miłości Lancelota do żony króla Artura - Ginewry. W rozwijających go scenkach, niczym w komiksie pojawiają się kolejno: siedząca na tle zamku Camelot piękna Ginewra oznajmiająca rycerzom, że chce udać się na przejażdżkę, Ginewra konno na łonie natury, porwanie orszaku przez podłego Meleaganta, Lancelot uwalniający więźniów, a następnie ulegający urodzie królowej, i wreszcie Lancelot i Ginewra trzymający się za ręce - lewe dłonie kochanków splatające się w uścisku stanowią znak, że związek jest nieprawy - małżonkowie na średniowiecznych obrazach zawsze bowiem trzymają się za prawice.

FRESKI O TEMATYCE ARTURIAŃSKIEJ: WYPRAWA KRÓLOWEJ GINEWRY I PORWANIE PRZEZ MELEAGANTA

PRZEDSTAWIENIE PAR: MAŁŻEŃSKIEJ I GRZESZNEJ

iedlęcińskie polichromie początkowo odbierane były jako przedstawienie fundacji klasztoru cystersów w Krzeszowie. Taka błędna interpretacja spowodowana była złą konserwacją fresków zrealizowną w okresie międzywojennym przez Johanna Drobka, który dokonał wielu przemalowań. W ten sposób szpaler pięknych dam w barwnych sukniach stał się orszakiem mnichów w ciemnych habitach, zaś scena, gdzie Ginewra i Lancelot trzymają się za ręce, przekształcona została w przywitanie Bolka przez opata. Ów biedny konserwator miał chyba nikłe pojęcie o sztuce średniowiecza, bo malarz, który zasugerowałby grzeszny związek między księciem a mnichem, niechybnie trafiłby pod katowski topór!

FRAGMENT NIEUKOŃCZONEJ POLICHROMII NA ŚCIANIE
ZACHODNIEJ - LANCELOT UZDRAWIA URRY'EGO DE HONGRE

SALA 2. PIĘTRA W PEŁNEJ OKAZAŁOŚCI

iedlęcin położony jest w Parku Krajobrazowym Doliny Bobru około 5 km na północ od Jeleniej Góry. Do miejscowości dojechać można autobusem linii 5 MZK Jelenia Góra (przystanek przy budynkach folwarcznych) lub pociągiem. Prowadzą tutaj malownicze trasy piesze i rowerowe. Książęca wieża stoi na skraju wsi nieopodal mostu na Bobrze. Tuż przy wejściu darmowy parking dla gości. (mapka) (2009)

1. M. Chorowska: Rezydencje średniowieczne na Śląsku, OFPWW 2003
2. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
3. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
4. I. Łaborewicz: Piastowskie świadectwa, Sudety 2/2001
5. R. M. Łuczyński: Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Wspólnota Akademicka 2008
6. M. Świeży: Zamki, twierdze, warownie, Foto Art 2002
7. M. Perzyński: Zamki, twierdze i pałace Dolnego Śląska i Opolszczyzny, 2006

MINIATURKA WIEŻY Z PARKU MINIATUR W KOWARACH

XIV-WIECZNA REKONSTRUKCJA EKSPONOWANA
W MUZEUM NA ZAMKU W BOLKOWIE

Rybnica - ruina zamku XIVw., ok. 8 km
Czarne - renesansowy dwór obronny XVIw., przebudowany, ok. 9 km
Stara Kamienica - ruina zamku rycerskiego XVIw., ok. 11 km
Dziwiszów - zamek szlachecki XVIw., przebudowany, ok. 14 km
Wleń - ruina zamku książęcego XII/XIIIw., ok. 15 km
Chojnik - ruina zamku książęcego XIVw., ok. 17 km

Będąc w Siedlęcinie warto przy okazji zobaczyć również:

W pobliżu wieży kościół św. Mikołaja z XVIw., jednonawowy z dobudowaną od zachodu wieżą. Przy wejściu gotyckie portale ostrołukowe z okuciami drewnianych drzwi. Na zewnątrz interesujące płyty nagrobne z XVIw., wśród nich płyta fundatora kościoła i jego małżonki. Wyposażenie wnętrza barokowe.

W drodze do Jeleniej Góry schronisko turystyczne "Perła Zachodu", zbudowane w 1950. Początkowo bardzo popularne, z czasem z uwagi na zanieczyszczenie rzeki Bóbr praktycznie nie odwiedzane. Obecnie wraz z poprawą sytuacji ekologicznej znów bywa oblegane. Serwują tu niezłe i tanie lody.

Nieco na północ Zapora Wodna Pilchowicka na Bobrze, druga w Polsce co do wielkości po bieszczadzkiej Solinie. Powstała około 100 lat temu i do dziś wykorzystywane są tutaj częściowo oryginalne przedwojenne urządzenia. Długość kamiennej korony, po której można spacerować, wynosi 270 m.