ZAMEK NOWY DWÓR, BRAMA GOTYCKA

amek wzmiankowany po raz pierwszy w roku 1364 zbudowany został przypuszczalnie z inicjatywy Bolka II, księcia świdnicko-jaworskiego, jako jedno z ogniw obronnych południowej granicy księstwa i rezydencji w Książu. Do 1392 stanowił on własność władyków świdnicko-jaworskich, potem na mocy układu sukcesyjnego przeszedł pod panowanie królów czeskich. Jeszcze za czasów Bolka i wdowy po nim Agnieszki zarząd nad warownią należał do rycerskiej rodziny Schoff, burgrabiów m.in. zamków Gryf i Grodno. Być może w początkach XV wieku stali się oni jej prawowitym właścicielem, z pewnością natomiast w roku 1426 gród przeszedł na własność bogatego rycerza Johanna von Liebenthal, którego synowie osiem lat później odsprzedali dobra Hermannowi von Czettritz z Czarnego Boru. W tym czasie trwał na Śląsku konflikt zbrojny o podłożu religijno-społecznym, zwany wojnami husyckimi, gdzie Nowy Dwór odegrał pewną, trudną dziś do oszacowania, militarną rolę. Świadczy o tym położenie geograficzne zamku, historia jego mieszkańców oraz przede wszystkim fakt, iż tuż po zakończeniu owych wojen został on znacznie wzmocniony.

REKONSTRUKCJA ZAMKU XVI-WIECZNEGO

RUINA NA POCZTÓWKACH Z OKRESU XX-LECIA MIĘDZYWOJENNEGO

roku 1462 Hans von Czettritz, potomek Hermana, sprzedał zamek wraz z dobrami Hansowi Czettrasowi z Książa. Dziewięć lat później starły się tutaj wojska czeskie i węgierskie; broniąca Nowego Dworu załoga poddanych króla Władysława Jagiellończyka dała skuteczny odpór Węgrom Macieja Korwina, w czym z pewnością pomogła artyleria, w którą gród był już wtedy wyposażony. Król węgierski warowni wprawdzie nie zdobył, ale nie minęło pięć lat, jak stał się jej prawnym właścicielem, by w marcu 1489 sprzedać za pośrednictwem starosty Georga von Stein za kwotę 500 guldenów Georgowi von Czettritz, zachowując sobie jednak prawo odkupu. Już w roku następnym nowym gospodarzem został Fabian von Tschirnhaus z Niedźwiedzic, ale też nie na długo, bo zaledwie dwa lata później, w styczniu 1492, zamek i przynależne mu dobra przeszły ponownie w posiadanie rodziny von Czettritz, pozostając w jej rękach aż do połowy XIX stulecia.

MUR OBWODOWY NA PODZAMCZU ZACHOWAŁ SIĘ DO WYSOKOŚCI NIEWIELE PRZEKRACZAJĄCEJ 1,5 METRA

ragiczny w dziejach zamku okazał się rok 1581, w którym zapalił się on od uderzenia pioruna i doszczętnie spłonął. Czettrycowie nie podjęli się jego odbudowy przenosząc się do wzniesionego u stóp wzgórza wygodnego pałacu. Opuszczona warownia zaczęła powoli przekształcać się w ruinę, nie straciła jednak do końca swego obronnego charakteru, a nawet realizowano tutaj w ograniczonym zakresie prace fortyfikacyjne mające na celu wzmocnienie jej na wypadek potrzeby ochrony ludzi i dobytku przed licznie grasującymi w czasach wojny trzydziestoletniej zbrojnymi bandami. Później zamek nie był już wykorzystywany, nie pełnił żadnych funkcji obronnych i gospodarczych, a w dokumentach pojawiał się w zasadzie tylko jako atrakcja krajobrazowa lub ciekawostka historyczna. Ostatnim właścicielem - już wówczas ruiny - z rodu Czetryców była Amalie Wilhelmine baronowa Dyherrn-Czettritz z domu von Rabenau, która testamentem z 18 czerwca 1860 jedynym swoim spadkobiercą uczyniła proboszcza z Sobięcina Franza Gyrdta. Po jego śmierci w 1871 dobra drogą kupna przeszły na własność potężnej rodziny von Hochberg z Książa i należały do niej aż do 1945.

FOTOGRAFIA PAMIĄTKOWA PRZY BRAMIE ZAMKOWEJ - POCZĄTEK XX STULECIA

Zamkowa Góra

Góra ta, piastująca resztę gruzów starej warowni Neuhaus, jest ze wszystkich stron odosobnioną, sama pokryta lasem, jest także od południa, wschodu i zachodu wysokimi otoczona lasotami. Na wejściu do zamku jest wybudowany z drzewa pawilon, z którego można mieć wspaniały widok ku wyniosłemu Hochwaldowi i na niższe poziomy. Rozwaliny zamku nie wykazują nic osobliwego, prócz stertów ścian wysokich, zawalonych studni i kilku sklepionych piwnic. Ułamki te daleko piękniej się wydają z daleka wśród posępnych lasu padołów i blasku łąk przyległych.

F. K. Mosch, 1. poł. XIX wieku

GÓRA ZAMKOWA NA FOTOGRAFII Z LAT 20. XX WIEKU

sytuowana na wysokim, stromym wzniesieniu warownia stanowiła podporządkowane warunkom terenowym wrzecionowate założenie o długości około 140 i szerokości 25 metrów. Zbudowany z kamienia łamanego zamek górny posiadał formę wydłużonego, lekko załamanego prostokąta, oddzielonego od zachodu wykutą w skale fosą. Zespół ten składał się z murów obwodowych, prostokątnego domu w narożniku pn.zach (1), drugiego wydłużonego domu (2) przy murze północnym i lekko wysuniętej wieży (3) w narożniku pd.wsch., której przeznaczenie trudno dziś jednoznacznie określić. Wjazd do zamku wiódł prawdopodobnie od strony zachodniej przez ostrołukową bramę gotycką (4), a następnie przez przedzamcze (5) ukształtowane w wieku XVI, czyli dwieście lat później. Dłuższe odcinki murów przedzamcza - oddzielonego od zamku wysokiego fosą z cysterną na wodę (6) - wzmocniono w środkowych partiach: od północy półcylindryczną basteją (7), a od południa zaostrzonym argułem (8). Podczas wojny trzydziestoletniej, czyli w okresie, kiedy zamek stał już opuszczony, otrzymał on dodatkowe fortyfikacje w postaci dwóch niewielkich bastionów: południowego (9) poniżej murów warowni i północnego (10) przy bramie gotyckiej.

REKONSTRUKCJA ZAMKU ŚREDNIOWIECZNEGO WG HISTORYKÓW NIEMIECKICH Z LAT 30-YCH XX WIEKU

PLAN ZAMKU:
1. DOM ZACHODNI, 2. DOM WSCHODNI, 3. WIEŻA, 4. BRAMA GOTYCKA, 5. DZIEDZINIEC,
6. FOSA, 7. BASTEJA, 8. ARGUŁ, 9. BASTION WSCHODNI, 10. BASTION ZACHODNI

alownicze, choć dziś już niezbyt czytelne pozostałości dawnej warowni znajdują się w południowej części miasta, na szczycie stromego wzniesienia zwanego obecnie Górą Zamkową. Do naszych czasów względnie najlepiej zachował się gotycki ostrołukowy fragment dawnej wieży bramnej z pozostałościami chodnika, gdzie wcześniej znajdowały się strzelnice. Na długości około 2/3 obwodu stoi nadal mur obronny ze strzelnicami, liczący od jednego do kilku metrów wysokości. W dużo gorszym stanie zachowały się, lecz wciąż są jeszcze czytelne fundamenty budynków mieszkalnych, fosa z cysterną i relikty XVII-wiecznych bastionów, a także szczątki letniego pawilonu zbudowanego w 1. połowie XIX stulecia na miejscu okrągłej wieży z inicjatywy E.H. Czettritza z myślą o turystach. Plateau wzgórza z ruiną zamku porasta dziś młody las bukowy. (2008)

NIEZALEŻNIE OD PORY ROKU RUINA - CHOĆ SKROMNA - NALEŻY DO BARDZO MALOWNICZYCH

GÓRA ZAMKOWA: PO LEWEJ PANORAMA PD.ZACHODNIA, PO PRAWEJ WIDOK OD WSCHODU
Z UKRYTYM POŚRÓD DRZEW SCHODKOWYM PODEJŚCIEM

amkowa góra stoi w obrębie cieszącej się złą sławą dzielnicy Podgórze, około 2 km w kierunku pd.wsch. od dworca kolejowego Wałbrzych Główny. Idąc lub jadąc drogą prowadzącą na południe w stronę Mieroszowa należy skręcić w lewo (wschód) na wysokości wysokiego wiaduktu kolejowego i kierować się szlakiem żółtym, który prowadzi bezpośrednio do ruin. Istnieją dwie opcje zdobycia szczytu góry: od zachodu - krótsza, ale bardzo męcząca, oraz od wschodu - wznoszącym się łagodnie traktem lub wykutymi w skale schodami. Dojazd samochodem do podnóża góry możliwy tylko w przypadku aut terenowych. (mapa zamków)

1. B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
2. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
3. R. Łuczyński: Zamki, dwory i pałace w Sudetach, SWA 2008
4. A. Purna: Zamek Nowy Dwór, Sudety nr 8/2001

WEJŚCIE NA ZAMEK OD WSCHODU

BRAMA ZACHODNIA I AUTOR

Rybnica Leśna - relikty książęcego zamku Radosno XIVw., ok. 8 km
Grzmiąca - relikty zamku książęcego Rogowiec XIIIw., ok. 10 km
Grzędy - relikty zamku Konradów XIVw., ok. 13 km
Wałbrzych - zamek Książ, ok. 14 km
Wałbrzych - ruina zamku Stary Książ XIII/XIVw., ob. tzw. sztuczne ruiny, ok. 14 km
Zagórze Śląskie - ruina książęcego zamku Grodno XIVw., ok. 15 km
Czarny Bór - relikty zamku książęcego XIVw., ok. 16 km