Ciechanowskie wieże piękniej wznoszą się w moim wspomnieniu
niż Mont Blanc, która do nieba dotyka
a wody Łydyni milej szemrzą w moich uszach
niż wodospady rozbijające się z szumem o Helwecji skały

Z. Krasiński

ZAMEK W CIECHANOWIE

amek w Ciechanowie został zbudowany w pierwszej połowie XV wieku z inicjatywy księcia mazowieckiego Janusza I Starszego. Pierwsze zachowane o nim wzmianki pochodzą z 1429 i dotyczą rachunków budowlanych, przygotowanych dla księcia przez jego architekta, mistrza o imieniu Niklos. Niespełna pół wieku potem warownia uległa poważnym uszkodzeniom, będącym wynikiem pożaru, który w roku 1467 (1473) strawił całe miasto. Gmach szybko odbudowano, a przy okazji podczas prac renowacyjnych powiększono jego przestrzeń użytkową i unowocześniono. Nowe wnętrza budziły zachwyt współczesnych, zaś przepych i zgromadzone w nich kosztowności świadczyły o zamożności mieszkańców: W skarbcu znajdowały się wspaniałe, drogimi kamieniami i złotem wyszywane szaty księcia i jego rodziny: trzewiki haftowane, drogocenne miecze, pochwy, rzędy końskie, pierścienie, naszyjniki... Kultura i zamożność panująca na zamku wywierały przemożny wpływ na mieszczan i całe miasto.

REKONSTRUKCJA ZAMKU Z PIERWSZEJ POŁOWY XV STULECIA I Z WIEKU XVI.
ŹRÓDŁO: A.R. SYPEK "ZAMKI I WAROWNIE ZIEMI MAZOWIECKIEJ"

o inkorporacji Mazowsza do Korony w 1526 roku warownię zajęła i urządziła w niej jedną ze swych rezydencji wdowa po Zygmuncie I Starym - królowa Bona, która pomieszkiwała tutaj przez następne 10 lat. W XVI i XVII stuleciu obiekt powoli tracił swoje znaczenie militarne, w tym czasie użytkowano go głównie jako siedzibę lokalnych urzędów i sądu. W 1655 został zdobyty, a później zniszczony przez wojska szwedzkie, i chociaż nadal odbywały się w nim posiedzenia sądu i trzymano tam miejskie archiwum, przez cały XVII i XVIII wiek jego stan systematycznie się pogarszał. Ostatecznie zamek opuszczono u schyłku XVIII stulecia, a w roku 1795 rozebrano ostatnie budynki mieszkalne. W XIX i na początku XX wieku romantyczna ruina przyciągała uwagę wielu znanych postaci ze świata kultury i sztuki; m.in. bawił tu Zygmunt Krasiński, Bolesław Prus, Maria Konopnicka, Napoleon Orda czy wreszcie Henryk Sienkiewicz. Ten ostatni, opisując w Krzyżakach pojedynki Zbyszka z Bogdańca z rycerzem krzyżackim Rotgierem i ich giermków: Hlawy z Van Kristem, ulokował je właśnie na dziedzińcu ciechanowskiego zamku. Podczas drugiej wojny światowej zamek był miejscem egzekucji członków polskiego ruchu oporu. Po wojnie został zabezpieczony w formie trwałej ruiny i przeznaczony dla celów turystycznych.

ZAMEK NA DAWNEJ RYCINIE

ałożenie obronne zbudowane zostało na bagnach, na prawym brzegu rzeki Łydyni. Aby zamek zachował stabilność na tak niepewnym gruncie, w bagnistym podłożu zatopiono masę żwiru, cegieł i setki dębowych pni i dopiero wówczas rozpoczęto budowę. Masywna, ceglana twierdza ma kształt regularnego czworoboku (o bokach 48 x57 metrów) z dwiema potężnymi wieżami od strony rzeki: zachodnią, zwaną arsenałem oraz wschodnią, zwana więzienną. Usytuowane w południowych narożach zamku wieże osłaniały podejście do bramy. Pierwotnie miały tę samą wysokość co mury obwodowe, zaś dostęp do nich prowadził prosto z chodników dla straży, biegnących po wewnętrznej stronie muru. W północnej części dziedzińca stał pałac książęcy. Był to budynek o dwu kondygnacjach, z czterema pomieszczeniami na każdym poziomie. Jego przyziemia zajmowały m.in. kuchnia i spiżarnia, natomiast na piętrze mieściły się sale mieszkalne oraz reprezentacyjne komnaty.

PLAN ZAMKU W CIECHANOWIE:
1. DZIEDZINIEC, 2. DOM MIESZKALNY, 3. WIEŻA ZACHODNIA (ARSENAŁ),
4. WIEŻA WSCHODNIA ( WIĘZIENNA), 5. DAWNA BRAMA, 6. NOWA BRAMA

odczas XV-wiecznej odbudowy podwyższono mury i wieże oraz dostawiono jedno piętro pałacu, na którym umieszczono sypialnie i kaplicę św. Stanisława. Funkcje gospodarcze przejęły drewniane budynki, rozlokowane wzdłuż wschodniej i południowej kurtyny. Aby uchronić zamek przed podmyciem przez podnoszące się wody gruntowe, o półtora metra podwyższono poziom dziedzińca - jak głosi miejscowa legenda w tym celu trzeba było nawieźć ponad 2000 wozów z gliną. Najpoważniejszych przeobrażeń budowla doświadczyła jednak w wieku XVI. Zlikwidowano wtedy starą bramę od południa, przebito zaś nową - w południowej części kurtyny zachodniej. Wjazd na dziedziniec uzupełniono o przedbramie w formie małego ryzalitu, w którym znajdował się mechanizm do opuszczania zwodzonego mostu, a na piętrze - pokoik dla odźwiernego. Po raz kolejny nadbudowano wieże i przystosowano je do broni palnej. W południowej części dziedzińca dostawiono ciąg murowanych budynków; podwyższono też górną kondygnację pałacu, który teraz uzyskał renesansowy wystrój.

PUSTY ZAMKOWY DZIEDZINIEC

FRAGMENT EKSPOZYCJI W BASZCIE

ziś zamek ciechanowski to tylko mury obronne i wieże - z budynków mieszkalnych i gospodarczych pozostały jedynie fundamenty oraz piwnice. Ruiny otwarte są dla ruchu turystycznego. Można zwiedzić obydwie baszty, zapoznać się z galerią obrazującą historię twierdzy i obejrzeć wystawę prezentującą różne rodzaje broni białej, palnej oraz uzbrojenia ochronnego z okresu od XIV do XVIII wieku, w tym wydobyte z fosy zamkowej dwa dobrze zachowane miecze. Warto też zwrócić uwagę na umieszczone nad bramą trzy metalowe herby związane z historią ciechanowskiej twierdzy: postać będącego patronem miasta św. Piotra, wyobrażenie orła - symbolu Mazowsza, oraz wąż - herb rodowy Bony. W przyziemiach gotyckiego pałacu znajduje się miniwystawa archeologiczna. Zabytek czynny jest codziennie oprócz poniedziałków i świąt, w godz. 9.00-17.00.
Na zamku odbywają się nieregularnie turnieje rycerskie oraz koncerty muzyki dawnej.

iasto Ciechanów położone jest ok. 100 km na północ od Warszawy, skąd prowadzą dogodne połączenia drogowe i kolejowe. Do zamku od dworca PKP jest dość daleko (ok. 30 minut marszu) - praktycznie przejść trzeba przez całe miasto. Po wyjściu z dworca należy kierować się na wschód. Najlepiej jednak spytać sympatycznej miejscowej żulerki, której w okolicach budynku dworcowego nigdy nie brakuje. (2001)

CHODNIK WZDŁUŻ ZAMKOWYCH MURÓW

...

Opinogóra - zameczek neogotycki XIXw., ok. 8 km
Pułtusk - zamek biskupi XIVw., przebudowany, ok. 41 km

Więcej archiwalnych ilustracji zamku w Ciechanowie, ponadto kilka tysięcy grafik, fotografii oraz pocztówek obrazujących inne polskie warownie znajdziesz na płytach CD w wydawnictwie Zamki na historycznej ilustracji. Szczegóły tutaj.