ZAMEK W BARCIANACH - FRAGMENT SKRZYDŁA WSCHODNIEGO Z BASZTĄ CYLINDRYCZNĄ

południowej części rozległej wsi, w miejscu istniejącego potężnego zamku lub gdzieś w jego pobliżu, funkcjonował we wczesnym średniowieczu drewniano-ziemny gród staropruskiego plemienia Bartów. Po skutecznym najeździe krzyżackim ok. 1240 lub nieco później gród ten został przebudowany w tymczasową strażnicę - której pierwszym znanym nam dowódcą był Henryk von Alfet - a następnie zniszczony podczas drugiego powstania pruskiego (1260-1274). Odbudowano go wprawdzie, ale już ok. 1310 wybuchł kolejny bunt okolicznej ludności, dramatycznie uwieńczony spaleniem lokalnego wójta Hermana von Harttangena i wyrżnięciem wszystkich braci zakonnych wraz z ich służbą. To przerażające wydarzenie przesądziło o budowie nowej, solidnej warowni, pełniącej w przyszłości funkcję siedziby komornictwa z podbitej Barcji i podlegającej administracyjnie pod komturstwo w Brandenburgu (pol. Pokarmin). Nie był to jednak jeszcze interesujący nas zamek, a jedynie drewniana fortalicja, silniejsza od poprzedniczki, bo wyposażona w murowane konstrukcje obronne, mająca stanowić poważny argument w polityce ucisku wobec podbitej ludności, a także wraz z okolicznymi grodami zapewniać bezpieczeństwo wschodniej granicy rosnącego w siłę Państwa Krzyżackiego.

ZAMEK NA RYCINIE E.RUDERSONA Z 1856 ROKU

pierając się na zapisach kronikarza Wiganda z Marburga można określić przybliżony czas przystąpienia do budowy zamku murowanego, który decyzją wielkiego mistrza Winrycha von Kniprode miał zastąpić istniejącą strażnicę, stając się jednocześnie siedzibą komtura i jego centrum administracyjnym. Pierwsze prace rozpoczęły się prawdopodobnie jeszcze przed 1380, ich całość zaś zamknęła się w trzech etapach, ciągnących się w czasie aż do lat 20-ych XV wieku. Etap pierwszy trwał mniej więcej do 1390r. i dotyczył wzniesienia murów obwodowych oraz budowy skrzydła wschodniego do wysokości pierwszego piętra. W fazie drugiej datowanej na lata 1390-1400 postawiono trzypiętrowe skrzydło północne, podwyższono także mury obronne i budynek wschodni poprzez dodanie mu kondygnacji o charakterze magazynowo-obronnym, ponadto wylano fundamenty pod kolejne, zachodnie skrzydło zamku. Okres trzeci obejmował budowę skrzydła zachodniego (nie zrealizowaną do końca) oraz dwóch narożnych baszt: okrągłej i czworobocznej, przy czym ta druga nigdy nie została ukończona. W planach przewidziano wprawdzie postawienie też czwartego skrzydła, które nadałoby warowni pełną formę zamku konwentualnego, jednak ze względu na klęskę krzyżaków w wojnie z Polską ostatecznie nie doszło do ustanowienia w Barcianach komturii i pierwotnych założeń budowlanych nie udało się tutaj w pełni zrealizować.

POCZTÓWKA Z POCZĄTKU XX WIEKU

amek pozostał siedzibą prokuratora i podlegając pod komturię w Rynie uzyskał duże znaczenie militarne jako ważny punkt wypadowy na sąsiednią Litwę. W 1455 roku, na początku wojny trzynastoletniej został spalony, później kilkakrotnie zdobywały go różne oddziały, a nawet chłopi, którzy w 1458 zbrojnie zajęli pozbawioną obrońców warownię. Po sekularyzacji Zakonu Krzyżackiego Barciany stały się centrum dóbr ziemskich zarządzanych przez książęcych starostów, zaś zamek ich siedzibą. W kolejnych latach pełniąc już właściwie tylko rolę gospodarczą zespół ten kilkakrotnie poddany został przebudowie zacierającej po części jego cechy militarne na korzyść funkcjonalności: w ten sposób w miejscu zburzonego skrzydła przy murze zachodnim mistrz królewski Blasius Berwart z Królewca u schyłku XVI stulecia wzniósł spichlerz, a dwa wieki później do muru południowego dostawiono niewielki budynek gospodarczy. Od 1842 aż do końca II wojny światowej obiekt pozostawał w rękach prywatnych, wtedy też w 1915 częściowo spłonął, jednak szybko został odbudowany. W tym okresie właściciele przekształcili wysychające już zamkowe stawy w ogród, zbudowali też na dawnym przedzamczu gospodarcze segmenty folwarczne. Po II wojnie rozmieszczono tutaj magazyny i biura miejscowego PGR, który funkcjonował tak długo, jak żyła komuna. Potem zamek przejęła Agencja Rynku Rolnego, trochę w nim pomieszkała i wreszcie w roku 2001 sprzedała prywatnemu inwestorowi.

SKRZYDŁO PÓŁNOCNE W TRAKCIE REMONTU

arowny zamek ulokowany został na południe od osady, na niewielkim wzniesieniu otoczonym bagnami rzeczki Liwny, później przekształconymi w stawy. Zbudowano go na planie zbliżonym do kwadratu o zewnętrznych wymiarach boków ok. 58x55m. Brama wjazdowa na dziedziniec znajdowała się w osi centralnej podpiwniczonego, jednotraktowego skrzydła wschodniego, założonego na rzucie prostokąta o rozmiarach 58x14m. W skrzydle tym na pierwszym piętrze mieściły się reprezentacyjne pomieszczenia: w części północnej czteroprzęsłowa kaplica, z jednej strony zamknięta pięciobocznie i przekryta sklepieniami gwiaździstymi, zaś w części południowej - kapitularz przekształcony następnie na refektarz. Na parterze usytuowano izdebki gospodarcze, piekarnię, kuchnię oraz izbę odźwiernego, a całość krył wysoki, dwuspadowy dach, zamknięty dwoma schodkowymi, siedmioosiowymi szczytami. Parter skrzydła północnego również zajmowały pomieszczenia gospodarcze, na pierwszej kondygnacji urządzono lokale mieszkalne dla braci zakonnych, w tym osobno dla prokuratora, natomiast najwyższe piętro pełniło funkcje magazynowo-obronne. Dziedziniec wewnętrzny najprawdopodobniej otaczały z dwóch stron drewniane krużganki, łączące się z gankami straży na murach kurtynowych.

PRZEJAZD BRAMNY W SKRZYDLE WSCHODNIM

POŁUDNIOWY NAROŻNIK SKRZYDŁA WSCHODNIEGO
Z FUNDAMENTAMI CZWOROBOCZNEJ WIEŻY

krzydło wschodnie zamku z obu stron flankowały baszty ustawione na przekątnych jego czworoboku. Wzniesiona na planie cylindrycznym o średnicy około 10 metrów baszta północna była całkowicie wysunięta poza linię murów i połączona z nimi w poziomie przyziemia oraz na drugiej kondygnacji krótką szyją z korytarzami. W jej piwnicach mieściła się najprawdopodobniej sala tortur wraz z więzieniem, na które składało się kilka małych cel oświetlonych okienkami od strony fosy, i kilka cel bez okien. W poziomie pierwszego piętra obłudnie urządzono zakrystię, połączoną korytarzykiem z zamkową kaplicą, natomiast na drugiej kondygnacji baszta miała cztery otwory strzelnicze przystosowane do ręcznej broni palnej, umożliwiające ostrzał z flanki wzdłuż muru wschodniego i północnego. Druga baszta, południowa, wybudowana na planie czworoboku, wsparta była ceglaną skarpą narożną, co może nasuwać przypuszczenia, że podczas prac budowlanych nastąpiły jakieś zmiany w jej planach. Ten element fortyfikacji nigdy nie został ukończony.

PLAN ZAMKU Z XV WIEKU:
1. SKRZYDŁO WSCHODNIE, 2. SKRZYDŁO PÓŁNOCNE,
3. PRZEJAZD BRAMNY, 4. BASZTA CYLINDRYCZNA, 5. PRZYPORA

o czasów współczesnych ze średniowiecznego zamku w niezłym stanie zachował się czworobok ceglanych murów obwodowych, gotyckie skrzydło wschodnie z bramą wjazdową, główne mury skrzydła północnego oraz cylindryczna narożna baszta. Pozostałe budynki należące do zabytkowego zespołu pochodzą z okresu późniejszego. Latem 2007r. należący do prywatnego kapitału obiekt znajdował się w remoncie, prezentując stan surowy z nowym dachem, ale wciąż zdewastowanym wnętrzem, pustymi oczodołami zamiast okien i paskudnym dziedzińcem szczelnie zasłoniętym przez potężną bramę. Zamek należy do firmy P&P Properties Llc., która planuje tutaj otwarcie eleganckiego hotelu; obecnie nie wolno go zwiedzać, można za to swobodnie obejść sobie dookoła, co wszystkim szczerze polecam, bo całość jest ciekawa i pomimo towarzyszącego budowie bałaganu robi przyjemne wrażenie.

PUSTE OCZODOŁY ZAMIAST OKIEN LATEM 2007 ROKU

NA SCHODKOWYM SZCZYCIE SKRZYDŁA WSCHODNIEGO
ZALĘGŁY SIĘ BOCIANY

arciany to dość duża wieś położona 18 km na północ od Kętrzyna i zaledwie 8 km na południe od granicy z obwodem Kaliningradzkim. Kursują tutaj autobusy z kierunku Olsztyna i Węgorzewa, najbliższa stacja kolejowa znajduje się w Kętrzynie i Korszach (ok. 20 km). Drogi w okolicy mają niezłą nawierzchnię i niewielkie natężenie ruchu, dlatego poddaję pod rozwagę możliwość zorganizowania sobie wycieczki rowerowej - w ten sposób w ciągu jednego dnia można zobaczyć kilka zamków i przy okazji odrobinę schudnąć. Budynek stoi w południowej części miejscowości, w sąsiedztwie drogi wylotowej na Kętrzyn - jadąc w tym kierunku ul. Mazurską przed ostatnim przystankiem autobusowym trzeba skręcić w prawo w ul. Wiosenną i przejechać jeszcze 200 metrów. Obok zameczku boisko piłkarskie, w oddali widoczny ładny kościółek z XVIw. Miejsc parkingowych pod dostatkiem. (2007)

1. M. Haftka: Zamki krzyżackie w Polsce, 1999
2. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
3. P. Zaniewski: Szlakami zamków krzyżackich, Muza SA 2005
4. Internet

WIDOK NA ZAMEK OD STRONY MOKRADEŁ
NA PIERWSZYM PLANIE XVI-WIECZNY SPICHLERZ

GDY BRAMA JEST ZAMKNIĘTA SYF NA DZIEDZIŃCU
MOŻNA PODEJRZEĆ PRZEZ SZPARĘ TUŻ NAD ZIEMIĄ

Kętrzyn - zamek prokuratorów krzyżackich XIVw., ok. 18 km
Kętrzyn - kościół obronny św. Jerzego XIV-XVIw., ok. 18 km
Węgorzewo - zamek krzyżacki XIVw., przebudowany, ok. 28 km
Reszel - zamek biskupów warmińskich XIVw., ok. 31 km
Bezławki - zamek krzyżacki XIVw., obecnie kościół, ok. 33 km